Công ty không được giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, cũng không được bắt người lao động đặt cọc bằng tiền hay tài sản để bảo đảm thực hiện hợp đồng. Đây là hành vi bị cấm theo Bộ luật Lao động 2019, áp dụng cả khi đang làm lẫn khi nghỉ, và kể cả khi người lao động nghỉ trái luật. Khi chấm dứt hợp đồng, công ty còn có nghĩa vụ trả lại các giấy tờ bản chính đã giữ.
Thực tế nhiều nơi vẫn thu bằng gốc lúc tuyển dụng với lý do "lưu hồ sơ", rồi đến khi người lao động nghỉ thì dùng chính tấm bằng đó để ép làm đủ ngày hoặc trả tiền. Người lao động vướng vì cần bằng để nộp hồ sơ nơi mới. Bài này đi qua căn cứ pháp lý, cách đòi theo thứ tự từ nhẹ đến mạnh, nơi phản ánh sau sáp nhập, và đường vòng khi cần giấy tờ gấp. Hãy tra văn bản hiện hành, vì nghị định xử phạt và thủ tục cấp lại có thể đã đổi.
Luật nói gì về việc giữ giấy tờ
Bộ luật Lao động 2019 liệt kê các hành vi công ty không được làm khi giao kết và thực hiện hợp đồng: giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động; yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng; buộc người lao động thực hiện hợp đồng để trả nợ cho công ty. Ba hành vi này hay đi cùng nhau, vì giữ bằng và giữ tiền cọc đều là cách giữ chân người lao động.
Khi chấm dứt hợp đồng, luật yêu cầu công ty hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại cùng với bản chính giấy tờ khác nếu đã giữ của người lao động. Câu này cho thấy luật biết thực tế có nơi đang giữ, và đặt nghĩa vụ trả lại ngay khi kết thúc quan hệ.
Công ty được phép giữ bản sao, bản sao chứng thực trong hồ sơ nhân sự, được xem bản chính để đối chiếu khi tuyển dụng. Ranh giới là bản chính: xem xong phải trả. Việc người lao động tự nguyện để lại bằng gốc, hay đã ký giấy "đồng ý gửi bằng", không làm hành vi giữ trở nên hợp pháp, vì đây là điều cấm chứ không phải điều hai bên được thoả thuận khác.
Nghỉ trái luật thì công ty có được giữ bằng làm tin không
Không. Đây là chỗ nhiều người lao động tự thấy mình yếu thế: biết mình nghỉ chưa đủ ngày báo trước, nên nghĩ công ty có lý khi giữ bằng đến lúc trả xong tiền bồi thường. Thực ra hai chuyện tách biệt. Nghỉ trái luật làm phát sinh nghĩa vụ bồi thường theo luật, công ty có quyền yêu cầu và nếu cần thì khởi kiện để đòi. Nhưng công ty không có quyền dùng giấy tờ bản chính như một tài sản bảo đảm, vì chính việc giữ đó đã bị cấm.
Tương tự, nếu người lao động còn nợ tiền tạm ứng, còn giữ tài sản công ty chưa bàn giao, công ty xử lý bằng thoả thuận, khấu trừ trong giới hạn cho phép, hoặc khởi kiện, không phải bằng cách giữ chứng minh thư hay bằng đại học. Người lao động nên tách hai việc khi trao đổi: một văn bản đề nghị trả giấy tờ, và một cuộc nói chuyện riêng về các khoản tiền nếu có.
Tách như vậy giúp tránh tình huống bị ép ký nhận nợ một con số chưa kiểm để đổi lấy tấm bằng. Ký nhận nợ dưới sức ép vẫn để lại chữ ký, và gỡ ra sau đó tốn công hơn nhiều so với không ký.
Các bước đòi lại giấy tờ theo thứ tự
Đi từ cách mềm nhất, giữ lại dấu vết ở mỗi bước để nếu phải lên mức cao hơn thì đã có hồ sơ.
- Liệt kê chính xác những giấy tờ bản chính công ty đang giữ: loại giấy, số hiệu nếu nhớ, ngày nộp, người nhận. Tìm lại biên nhận lúc nộp nếu có.
- Gửi yêu cầu trả lại bằng văn bản hoặc thư điện tử tới bộ phận nhân sự và người quản lý trực tiếp, nêu rõ danh sách, đề nghị hạn trả cụ thể, dẫn chiếu quy định cấm giữ bản chính và nghĩa vụ trả khi chấm dứt hợp đồng.
- Nếu công ty có công đoàn cơ sở, đề nghị công đoàn hỗ trợ, gửi kèm bản sao yêu cầu đã gửi.
- Hết hạn mà không nhận được, gửi phản ánh tới cơ quan quản lý nhà nước về lao động cấp tỉnh, hiện thuộc Sở Nội vụ ở nhiều địa phương sau sáp nhập, hoặc thanh tra lao động, kèm bằng chứng đã yêu cầu.
- Song song, cân nhắc khởi kiện tranh chấp lao động tại toà án nhân dân khu vực nơi công ty có trụ sở nếu cần buộc trả và đòi bồi thường thiệt hại phát sinh, như mất cơ hội việc làm có chứng cứ.
Giữ giọng văn bản lịch sự, ngắn, có thông tin cụ thể. Văn bản viết lúc bực thường kéo theo đôi co và làm cuộc trao đổi về tiền, nếu có, khó hơn.
Phản ánh với cơ quan quản lý và chế tài với công ty
Giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động là hành vi bị xử phạt hành chính trong lĩnh vực lao động. Ngoài phạt tiền, quy định xử phạt có biện pháp khắc phục hậu quả là buộc trả lại bản chính giấy tờ đã giữ. Mức phạt cụ thể nằm trong nghị định xử phạt hiện hành; người lao động không cần tính mức này, chỉ cần biết rằng cơ quan có thẩm quyền có công cụ để buộc trả.
Sau khi bỏ cấp huyện từ giữa năm 2025 và sắp xếp lại còn 34 tỉnh, thành, việc tiếp nhận phản ánh về lao động thường nằm ở cấp tỉnh. Tên cơ quan và đầu mối có thể khác nhau giữa các địa phương, nên hãy kiểm thông tin trên cổng thông tin của tỉnh, thành nơi công ty đặt trụ sở trước khi gửi. Đơn phản ánh nên có: thông tin người phản ánh, tên và địa chỉ công ty, danh sách giấy tờ bị giữ, các lần đã yêu cầu và kết quả, đề nghị cụ thể.
Một văn bản phản ánh có kèm bằng chứng thường đủ để công ty trả giấy tờ ngay sau khi được cơ quan liên hệ. Nhiều trường hợp không phải đi tới bước kiểm tra hay xử phạt.
Tình huống hay gặp: giữ bằng để ép làm đủ cam kết
Kịch bản quen thuộc ở các nơi có cam kết đào tạo hoặc cam kết làm việc tối thiểu: công ty giữ bằng tốt nghiệp hoặc chứng chỉ nghề của người lao động suốt thời gian cam kết, khi người lao động muốn nghỉ sớm thì công ty trả lời chỉ trả bằng sau khi người lao động hoàn trả chi phí đào tạo theo con số công ty đưa ra. Người lao động cần bằng để nhận việc mới nên dễ chấp nhận trả ngay.
Cách xử lý hợp lý là tách ra hai đường. Đường thứ nhất, yêu cầu trả bằng ngay vì việc giữ bị cấm, không phụ thuộc chuyện còn nợ hay không. Đường thứ hai, đề nghị công ty gửi bảng chi phí đào tạo kèm chứng từ, đối chiếu với bản cam kết, đặc biệt là điều khoản trừ dần theo thời gian đã làm sau đào tạo. Chỉ khi con số được giải thích rõ mới bàn chuyện trả, trả một lần hay chia nhiều lần.
Nếu công ty nhất định không tách, văn bản phản ánh gửi cơ quan quản lý lao động nên ghi đúng tình tiết này: giữ bằng gốc để buộc thanh toán một khoản tiền. Đây là chi tiết thể hiện rõ việc dùng giấy tờ bản chính làm biện pháp bảo đảm, đúng hành vi luật cấm. Đồng thời giữ lại mọi tin nhắn, thư từ trong đó công ty nêu điều kiện trả bằng.
Khi cần giấy tờ gấp mà chưa đòi được
Bằng tốt nghiệp, chứng chỉ: Văn bằng thường không được cấp lại bản chính, nhưng người học có thể xin cấp bản sao từ sổ gốc tại cơ sở đã cấp bằng. Bản sao từ sổ gốc có giá trị sử dụng thay bản chính trong các giao dịch, đủ để nộp hồ sơ nơi làm mới trong lúc chờ đòi bản chính.
Giấy tờ tuỳ thân: Thẻ căn cước có thể làm thủ tục cấp lại khi bị mất hoặc không giữ được bản chính, tại cơ quan công an theo quy định hiện hành. Hãy hỏi trước để biết có cần trình báo gì không.
Chứng chỉ hành nghề: Một số chứng chỉ do cơ quan nhà nước cấp có thủ tục cấp lại riêng. Kiểm thủ tục ở cơ quan cấp.
Ghi lại thiệt hại: Nếu vì bị giữ giấy tờ mà mất cơ hội việc làm, như nhà tuyển dụng từ chối vì thiếu bằng, hãy xin văn bản hoặc giữ thư trao đổi. Đây là chứng cứ nếu sau này yêu cầu bồi thường thiệt hại.
Phòng từ đầu và lúc cần hỏi người có chuyên môn
Cách phòng đơn giản nhất là không nộp bản chính ngay từ lúc tuyển dụng. Khi được yêu cầu, hãy đưa bản chính để đối chiếu và nộp bản sao chứng thực. Nếu nơi tuyển dụng vẫn đòi giữ bản chính hoặc đòi đặt cọc, đó là tín hiệu nên cân nhắc lại về cách họ đối xử với người lao động. Trường hợp đã lỡ nộp, hãy xin biên nhận có chữ ký, ghi rõ loại giấy và ngày nộp.
Khi công ty đã trả lời từ chối bằng văn bản, viện dẫn một điều khoản hợp đồng hoặc khoản nợ cụ thể, hoặc khi giấy tờ bị giữ là loại có giá trị lớn cho công việc mới, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với các văn bản trao đổi trong tay. Việc soạn đơn phản ánh hoặc đơn khởi kiện có dẫn chiếu đúng quy định giúp rút ngắn thời gian đáng kể.
Câu hỏi thường gặp
Đã ký cam kết đồng ý cho công ty giữ bằng thì có đòi lại được không?
Được. Giữ bản chính văn bằng là hành vi luật cấm, nên cam kết đồng ý không làm nó trở nên hợp pháp. Người lao động có thể yêu cầu trả bất kỳ lúc nào, không phải chờ hết hợp đồng hay nghỉ việc.
Công ty nói làm mất bằng gốc thì phải làm sao?
Yêu cầu công ty xác nhận việc làm mất bằng văn bản. Dùng văn bản đó để xin cấp bản sao từ sổ gốc tại nơi cấp bằng. Thiệt hại phát sinh, như chi phí đi lại, thời gian, cơ hội việc làm có chứng cứ, có thể yêu cầu công ty bồi thường.
Công ty bắt đặt cọc tiền khi nhận việc thì có đúng không?
Không. Luật cấm công ty yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hoặc tài sản cho việc thực hiện hợp đồng. Khoản đã đặt cọc nên được đòi lại, và có thể phản ánh với cơ quan quản lý lao động.
Có nên tự vào công ty lấy lại hồ sơ không?
Không nên tự lấy khi chưa được đồng ý, vì dễ bị quy là xâm phạm tài sản hay trật tự nơi làm việc. Hãy yêu cầu bằng văn bản, nhờ công đoàn hoặc cơ quan quản lý can thiệp. Con đường chính thức chậm hơn nhưng an toàn hơn.
Bao lâu sau nghỉ việc công ty phải trả giấy tờ?
Giấy tờ bản chính đáng lẽ không được giữ ngay từ đầu, nên người lao động có thể yêu cầu trả ngay. Khi chấm dứt hợp đồng, nghĩa vụ trả giấy tờ đi cùng thủ tục xác nhận bảo hiểm và thanh toán, thường trong thời hạn thanh toán luật định.
Bản sao từ sổ gốc có dùng thay bằng chính để xin việc không?
Theo quy định về cấp bản sao, bản sao từ sổ gốc có giá trị sử dụng thay cho bản chính trong các giao dịch. Nơi tuyển dụng có thể đối chiếu với cơ sở đã cấp nếu cần, nên đây là giải pháp tạm hợp lệ trong lúc chờ đòi bản chính.