Người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động trái pháp luật thì không được trợ cấp thôi việc, phải bồi thường cho công ty nửa tháng tiền lương theo hợp đồng, cộng một khoản tương ứng tiền lương theo hợp đồng của những ngày không báo trước, và phải hoàn trả chi phí đào tạo nếu đã được công ty đào tạo theo cam kết. Đó là nguyên lý Bộ luật Lao động 2019 đặt ra cho bên lao động. Ngoài các khoản phải trả, người nghỉ trái luật thường còn mất quyền hưởng trợ cấp thất nghiệp cho lần chấm dứt này.
Nhiều người nghe chữ "bồi thường" thì hình dung một khoản tiền phạt lớn tuỳ công ty định. Thực tế luật đã khoanh lại khá rõ từng khoản, và công ty không được tự đặt thêm một mức phạt riêng ngoài những gì luật cho phép. Phần dưới đây đi qua câu hỏi gốc là thế nào mới bị coi là nghỉ trái luật, rồi từng khoản phải trả, những quyền lợi bị mất, và những gì công ty vẫn phải làm cho người nghỉ dù người đó sai. Quy định có thể được sửa đổi, nghị định hướng dẫn có thể thay, nên trước khi tính tiền hãy tra văn bản hiện hành.
Thế nào thì bị coi là nghỉ việc trái luật
Luật coi một cuộc nghỉ việc là trái pháp luật khi người lao động chấm dứt hợp đồng không đúng điều kiện luật đặt ra cho quyền đơn phương của mình. Quyền này rộng: người lao động không cần lý do, không cần công ty đồng ý, chỉ cần báo trước đủ thời hạn. Vì vậy phần lớn các trường hợp nghỉ trái luật rơi vào một chỗ duy nhất là báo trước thiếu ngày hoặc không báo gì mà nghỉ luôn.
Thời hạn báo trước tối thiểu theo khung chung là 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng; một số ngành nghề đặc thù dài hơn. Người lao động chỉ được nghỉ ngay không báo trước khi rơi vào các căn cứ luật liệt kê, như không được trả đủ lương hoặc trả không đúng hạn, bị ngược đãi, quấy rối tình dục, không được bố trí đúng công việc, địa điểm, điều kiện làm việc như đã thoả thuận, lao động nữ mang thai phải nghỉ theo chỉ định của cơ sở khám chữa bệnh, đủ tuổi nghỉ hưu, hoặc công ty cung cấp thông tin không trung thực làm ảnh hưởng đến việc thực hiện hợp đồng.
Như vậy, cùng là nghỉ ngay, người có căn cứ thì đúng luật, người không có căn cứ thì trái luật. Điểm khó là khi người lao động tin mình có căn cứ, ví dụ cho rằng bị chậm lương, nhưng không giữ được bằng chứng. Khi tranh chấp, ai viện dẫn căn cứ thì phải chứng minh được căn cứ đó.
Các khoản người nghỉ trái luật phải trả hoặc bị mất
Hệ quả của việc nghỉ trái luật chia thành hai nhóm: khoản phải trả cho công ty và quyền lợi không còn được hưởng. Bảng dưới gom lại để dễ nhìn tổng thể trước khi đi vào từng khoản.
| Khoản | Nội dung | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bồi thường nửa tháng lương | Nửa tháng tiền lương theo hợp đồng lao động | Khoản cố định, không phụ thuộc thiếu bao nhiêu ngày |
| Tiền lương những ngày không báo trước | Khoản tương ứng tiền lương theo hợp đồng của số ngày còn thiếu | Thiếu càng nhiều ngày khoản này càng lớn |
| Hoàn trả chi phí đào tạo | Chỉ khi có đào tạo theo cam kết hoặc hợp đồng đào tạo | Chi phí phải có chứng từ hợp lệ |
| Trợ cấp thôi việc | Không được hưởng | Dù đã làm đủ thời gian |
| Trợ cấp thất nghiệp | Thường không đủ điều kiện cho lần chấm dứt này | Thời gian đóng bảo hiểm vẫn được bảo lưu theo quy định |
Hai khoản đầu cộng lại thành phần tiền mà công ty có quyền yêu cầu. Khoản thứ ba chỉ phát sinh khi thật sự có đào tạo bằng chi phí của công ty. Hai dòng cuối không phải tiền người lao động bỏ ra, nhưng là phần thiệt hại thực tế nhiều người không tính tới khi quyết định nghỉ ngang.
Nửa tháng lương và tiền lương những ngày không báo trước
Nửa tháng lương là khoản cố định. Người nghỉ trái luật thiếu một ngày hay thiếu ba mươi ngày thì khoản này vẫn là nửa tháng tiền lương theo hợp đồng. Tiền lương theo hợp đồng gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác được ghi trong hợp đồng, không phải chỉ mức lương cơ bản ghi để đóng bảo hiểm, cũng không gồm tiền thưởng, tiền làm thêm giờ.
Tiền lương ngày không báo trước tính theo số ngày thiếu. Lấy thời hạn báo trước bắt buộc trừ đi số ngày đã thực sự báo trước, ra số ngày thiếu, nhân với tiền lương một ngày theo hợp đồng. Người không báo gì thì số ngày thiếu bằng trọn thời hạn báo trước.
Ví dụ giả định. Anh A làm hợp đồng không xác định thời hạn, phải báo trước 45 ngày nhưng chỉ báo 15 ngày rồi nghỉ. Số ngày thiếu là 30. Anh A có thể bị yêu cầu trả nửa tháng lương cộng tiền lương của 30 ngày thiếu. Nếu đã báo đủ 45 ngày thì không có khoản nào trong hai khoản này.
Cách quy ra lương ngày chưa thống nhất hoàn toàn. Luật không ghi một công thức duy nhất để đổi lương tháng ra lương ngày cho khoản này; thực tế thường chia theo số ngày làm việc bình thường của tháng theo quy chế công ty. Khi con số chênh đáng kể, nên đề nghị công ty ghi rõ cách tính bằng văn bản.
Hoàn trả chi phí đào tạo khi có cam kết
Khoản thứ ba chỉ đặt ra khi công ty đã bỏ chi phí đào tạo người lao động và hai bên có cam kết hoặc hợp đồng đào tạo. Chi phí được tính là những khoản có chứng từ hợp lệ: tiền trả cho người dạy, tài liệu học, trường lớp, máy móc và vật liệu thực hành, các khoản hỗ trợ người học, tiền lương và các khoản bảo hiểm công ty đóng cho người học trong thời gian đi học. Đi học ở nước ngoài thì thêm chi phí đi lại và sinh hoạt trong thời gian ở nước ngoài.
Những buổi hướng dẫn công việc thông thường khi mới vào làm, kèm cặp tại chỗ, họp phổ biến quy trình nội bộ thường khó được coi là đào tạo theo cam kết nếu không có văn bản riêng và không có chứng từ chi. Người lao động có quyền đề nghị công ty cho xem chứng từ của từng khoản trước khi đồng ý con số.
Một điểm đáng chú ý là nghĩa vụ hoàn trả chi phí đào tạo khi nghỉ trái luật đặt ra theo luật, còn mức cụ thể và cách trừ dần theo thời gian đã làm sau đào tạo thường do cam kết hai bên ký quy định. Đọc kỹ cam kết đào tạo là việc nên làm trước tiên, vì nhiều bản ghi rõ hoàn trả theo tỷ lệ thời gian còn thiếu chứ không phải toàn bộ.
Những quyền lợi mất đi mà nhiều người không tính tới
Mất trợ cấp thôi việc là thiệt hại dễ thấy nhất với người đã làm lâu năm. Trợ cấp thôi việc dành cho thời gian làm việc không đóng bảo hiểm thất nghiệp, mỗi năm làm việc được một nửa tháng tiền lương. Người làm từ trước năm 2009, giai đoạn chưa có bảo hiểm thất nghiệp, hoặc có quãng thời gian công ty không đóng bảo hiểm thất nghiệp, có thể mất một khoản không nhỏ chỉ vì báo trước thiếu vài ngày.
Trợ cấp thất nghiệp là thiệt hại thứ hai. Điều kiện hưởng trợ cấp thất nghiệp loại trừ trường hợp người lao động đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật. Thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp không mất đi mà được bảo lưu để tính cho lần sau, nhưng khoản trợ cấp cho đợt thất nghiệp ngay sau lần nghỉ này thì thường không có. Quy định về bảo hiểm thất nghiệp nằm trong luật việc làm và đã có thay đổi gần đây, nên hãy kiểm văn bản đang có hiệu lực.
Thiệt hại thứ ba khó đo bằng tiền: lời xác nhận quá trình làm việc, thư giới thiệu, quan hệ với người quản lý cũ. Công ty vẫn phải xác nhận thời gian làm việc và trả giấy tờ theo luật, nhưng một cuộc chia tay đúng hạn và bàn giao rõ ràng thường giữ được nhiều thứ hơn mức tối thiểu đó.
Công ty vẫn phải làm gì cho người nghỉ trái luật
Nghỉ trái luật không xoá quyền lợi đã phát sinh. Công ty vẫn có những nghĩa vụ sau, và chỉ được đối trừ những gì luật cho phép.
- Thanh toán tiền lương những ngày đã thực sự làm việc, kể cả tháng cuối dang dở.
- Thanh toán tiền lương cho những ngày phép năm chưa nghỉ hết theo quy định.
- Hoàn thành thủ tục xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội và trả lại sổ bảo hiểm cùng các giấy tờ bản chính đã giữ.
- Cung cấp bản sao tài liệu liên quan đến quá trình làm việc nếu người lao động yêu cầu, chi phí sao chụp do công ty chịu.
- Không được giữ văn bằng, chứng chỉ, giấy tờ tuỳ thân bản chính của người lao động để ép trả tiền bồi thường.
- Không được tự đặt thêm khoản phạt tiền ngoài các khoản luật quy định.
Nếu công ty muốn cấn trừ khoản bồi thường vào tiền lương còn nợ, hai bên nên lập văn bản ghi rõ từng khoản, cách tính và số còn lại. Đối trừ không có văn bản là nguồn tranh cãi lâu dài nhất trong những vụ nghỉ ngang.
Cân nhắc trước khi nghỉ ngang và khi nào cần hỏi
Trước khi quyết định nghỉ ngay, hãy làm một phép tính đơn giản: tổng nửa tháng lương, tiền lương những ngày thiếu, chi phí đào tạo nếu có, cộng với trợ cấp thôi việc và trợ cấp thất nghiệp có nguy cơ mất. Đặt tổng đó cạnh lợi ích của việc nghỉ sớm, như kịp nhận việc mới. Nhiều trường hợp chỉ cần nói chuyện với công ty để thoả thuận ngày nghỉ sớm hơn là tránh được toàn bộ khoản này, vì thoả thuận chấm dứt không phải đơn phương.
Nếu bạn cho rằng mình có căn cứ nghỉ ngay, như bị nợ lương hay bị quấy rối, hãy gom bằng chứng trước khi nghỉ chứ không phải sau. Nếu công ty đã gửi văn bản đòi bồi thường với con số bạn thấy không đúng, đừng ký nhận nợ ngay. Đó là lúc nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo hợp đồng, cam kết đào tạo, bảng lương và văn bản công ty gửi để được đọc đúng chữ trong hồ sơ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Công ty có được phạt người nghỉ ngang một tháng lương theo nội quy không?
Luật chỉ cho công ty yêu cầu các khoản đã quy định: nửa tháng tiền lương, tiền lương những ngày không báo trước và chi phí đào tạo nếu có. Nội quy đặt thêm mức phạt tiền riêng thường không có giá trị, vì luật cấm phạt tiền người lao động thay cho xử lý kỷ luật.
Nghỉ trái luật có bị công ty giữ sổ bảo hiểm xã hội không?
Không. Dù người lao động nghỉ trái luật, công ty vẫn phải xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và trả lại sổ cùng giấy tờ bản chính. Tranh chấp về tiền bồi thường được giải quyết riêng, không được dùng sổ bảo hiểm để ép người lao động trả tiền.
Thử việc rồi nghỉ ngang có phải bồi thường không?
Trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền huỷ bỏ thoả thuận thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Vì vậy nghỉ trong thời gian thử việc không đặt ra các khoản bồi thường như nghỉ trái luật khi đã làm hợp đồng chính thức.
Công ty không đòi thì sau này có đòi lại được không?
Công ty có quyền khởi kiện yêu cầu bồi thường trong thời hiệu luật định cho tranh chấp lao động cá nhân, thường tính một năm kể từ ngày phát hiện hành vi vi phạm. Hết thời hiệu mà không có lý do chính đáng thì yêu cầu khởi kiện khó được chấp nhận; hãy tra quy định hiện hành.
Nghỉ trái luật có còn được trả lương phép năm chưa nghỉ không?
Có. Tiền lương cho những ngày phép năm chưa nghỉ là quyền lợi đã phát sinh, không bị mất chỉ vì người lao động nghỉ trái luật. Công ty có thể đề nghị đối trừ với khoản bồi thường, nhưng nên lập văn bản ghi rõ từng con số.
Nghỉ trái luật có ảnh hưởng đến việc xin việc mới không?
Luật không có danh sách đen hay ghi chú nghỉ trái luật vào sổ bảo hiểm. Ảnh hưởng nếu có đến từ lời xác nhận công tác hoặc thư giới thiệu của nơi cũ. Bàn giao đầy đủ và giải quyết dứt điểm các khoản tiền giúp giảm rủi ro này.