Khi người lao động nghỉ việc trái luật, khoản bồi thường gồm hai phần cộng lại: nửa tháng tiền lương theo hợp đồng lao động, cố định dù thiếu bao nhiêu ngày, và tiền lương theo hợp đồng của đúng số ngày báo trước còn thiếu. Muốn tính đúng cần ba con số: tiền lương theo hợp đồng là bao nhiêu, thời hạn báo trước bắt buộc là bao lâu, và thực tế đã báo trước được mấy ngày. Sai ở con số nào thì kết quả lệch ở đó.
Phần lớn tranh cãi về tiền bồi thường nghỉ ngang không nằm ở nguyên tắc mà nằm ở cách tính. Công ty có thể lấy cả tiền thưởng vào lương, đếm ngày theo cách bất lợi, hoặc quy lương tháng ra lương ngày bằng một mẫu số nhỏ. Người lao động thì hay quên rằng phụ cấp ghi trong hợp đồng cũng thuộc tiền lương. Dưới đây là cách đi từng bước, kèm ví dụ giả định, để hai bên nhìn cùng một bảng tính. Đối chiếu văn bản hiện hành trước khi chốt số.
Bước một: xác định tiền lương theo hợp đồng
Cả hai khoản đều tính trên "tiền lương theo hợp đồng lao động", nên đây là con số gốc. Theo Bộ luật Lao động 2019, tiền lương là khoản công ty trả theo thoả thuận để thực hiện công việc, gồm mức lương theo công việc hoặc chức danh, phụ cấp lương và các khoản bổ sung khác. Thông tư hướng dẫn giải thích thêm: phụ cấp lương là khoản bù đắp yếu tố điều kiện lao động, tính chất phức tạp công việc, điều kiện sinh hoạt, mức độ thu hút lao động mà mức lương chưa tính đến; khoản bổ sung khác là khoản gắn với công việc, chức danh được thoả thuận cụ thể.
Những khoản thường không nằm trong tiền lương theo hợp đồng gồm tiền thưởng theo kết quả kinh doanh, tiền ăn giữa ca, hỗ trợ xăng xe, điện thoại, đi lại, nhà ở, nuôi con nhỏ, hỗ trợ khi người thân có hiếu hỷ, sinh nhật, và các khoản phúc lợi khác không gắn trực tiếp với kết quả công việc. Tiền làm thêm giờ và làm ban đêm cũng không thuộc tiền lương theo hợp đồng.
Cách làm thực tế: mở hợp đồng và phụ lục mới nhất, lấy dòng mức lương cộng các dòng phụ cấp có ghi trong đó. Nếu lương thực nhận cao hơn nhiều so với lương ghi trong hợp đồng vì có khoản "ngoài hợp đồng", phần đó khó được tính vào cả hai chiều, nghĩa là cũng khó bị dùng để tính bồi thường. Nếu hợp đồng đã có phụ lục điều chỉnh lương, lấy mức tại thời điểm chấm dứt.
Bước hai: đếm số ngày báo trước còn thiếu
Thời hạn bắt buộc tuỳ loại hợp đồng: ít nhất 45 ngày cho hợp đồng không xác định thời hạn, ít nhất 30 ngày cho hợp đồng xác định thời hạn từ 12 đến 36 tháng, ít nhất 3 ngày làm việc cho hợp đồng dưới 12 tháng, dài hơn với một số ngành nghề đặc thù theo nghị định. Với hai mức đầu, luật dùng chữ "ngày" nên thực tế thường đếm theo ngày lịch, gồm cả cuối tuần và ngày lễ. Riêng mức dưới 12 tháng dùng chữ "ngày làm việc".
Ngày bắt đầu đếm thường là ngày sau ngày công ty nhận được thông báo. Ngày cuối là ngày người lao động thật sự thôi làm việc. Lấy thời hạn bắt buộc trừ số ngày đã báo thực tế, được số ngày thiếu. Người nghỉ luôn không báo thì số ngày thiếu bằng toàn bộ thời hạn.
Điểm hay sai: nhiều người tính từ ngày viết đơn chứ không phải ngày công ty nhận, hoặc báo qua tin nhắn cho trưởng nhóm nhưng công ty cho rằng chưa nhận thông báo hợp lệ. Bằng chứng ngày nhận quyết định toàn bộ phép tính này. Nếu từng gửi thông báo, hãy tìm lại thư điện tử, phiếu gửi bưu chính hoặc bản có chữ ký nhận để chốt đúng ngày bắt đầu.
Bước ba: quy lương tháng ra lương ngày
Khoản thứ hai cần lương một ngày. Luật không ghi một mẫu số cố định cho việc quy đổi này trong trường hợp bồi thường, nên thực tế các công ty thường dùng một trong hai cách: chia tiền lương tháng cho số ngày làm việc bình thường trong tháng theo quy chế (thường 22, 24 hoặc 26 ngày tuỳ chế độ làm việc), hoặc chia cho số ngày lịch của tháng. Hai cách cho kết quả khác nhau khá rõ.
Nếu đếm số ngày thiếu theo ngày lịch mà chia lương tháng cho số ngày làm việc, kết quả sẽ phình lên vì mẫu số nhỏ trong khi số ngày đếm lại gồm cả cuối tuần. Lập luận cân bằng thường là đếm thế nào thì chia thế ấy: đếm ngày lịch thì chia cho ngày lịch, đếm ngày làm việc thì chia cho ngày làm việc. Đây là điểm người lao động có thể nêu khi thương lượng.
Quy chế tiền lương của công ty, nếu có, thường ghi cách tính lương ngày dùng cho nhiều mục đích. Hãy xin bản quy chế và đề nghị áp dụng nhất quán. Khi vẫn chênh nhau, ghi cả hai cách vào biên bản và để người có chuyên môn xem; đừng ký nhận một con số mà mình không biết nó được tính ra từ đâu.
Ví dụ giả định với ba tình huống
Giả định tiền lương theo hợp đồng là 30 đơn vị mỗi tháng, gồm mức lương và phụ cấp ghi trong hợp đồng; đơn vị chỉ để minh hoạ cách tính, không phải mức lương thực tế. Lương ngày tạm lấy 1 đơn vị theo ngày lịch.
| Tình huống | Nửa tháng lương | Ngày thiếu | Tiền ngày thiếu | Tổng |
|---|---|---|---|---|
| Hợp đồng không thời hạn, báo 15/45 ngày | 15 | 30 | 30 | 45 |
| Hợp đồng 24 tháng, báo 25/30 ngày | 15 | 5 | 5 | 20 |
| Hợp đồng không thời hạn, nghỉ luôn không báo | 15 | 45 | 45 | 60 |
| Hợp đồng 24 tháng, báo đủ 30 ngày | 0 | 0 | 0 | 0 |
Dòng thứ hai cho thấy chỉ thiếu năm ngày vẫn phải trả trọn nửa tháng lương, vì khoản này cố định. Đó là lý do báo thiếu một vài ngày là lựa chọn tốn kém nhất: phần lớn khoản bồi thường đến từ nửa tháng lương chứ không phải từ những ngày thiếu. Dòng cuối nhắc rằng báo đủ thì không có khoản nào, kể cả khi công ty không vui với việc nghỉ.
Những tình huống làm phép tính đổi khác
Ngành nghề đặc thù. Một số công việc như thành viên tổ lái tàu bay, nhân viên kỹ thuật bảo dưỡng tàu bay, thuyền viên, người quản lý doanh nghiệp có thời hạn báo trước dài hơn nhiều so với khung chung, theo nghị định hướng dẫn. Người làm các công việc này mà áp mức 30 hay 45 ngày sẽ đếm sai ngay từ đầu, kéo theo số ngày thiếu lớn hơn mình nghĩ.
Hợp đồng sắp hết hạn. Nếu hợp đồng xác định thời hạn hết hạn trước khi đủ thời hạn báo trước, hợp đồng chấm dứt theo căn cứ hết hạn, không còn là đơn phương. Khi đó không đặt ra khoản bồi thường vì báo thiếu. Người lao động còn ít tuần nữa là hết hạn nên cân nhắc chờ hết hạn thay vì nộp đơn nghỉ.
Công ty đồng ý cho nghỉ sớm. Khi công ty đồng ý bằng văn bản cho nghỉ trước hạn, việc chấm dứt chuyển thành thoả thuận và không còn khoản bồi thường do báo thiếu. Một dòng xác nhận qua thư điện tử của người có thẩm quyền đã đủ làm bằng chứng, miễn là rõ ngày nghỉ được chấp thuận.
Nghỉ ốm, nghỉ phép trong thời gian báo trước. Những ngày nghỉ hợp lệ trong thời gian báo trước thường vẫn được tính vào thời hạn báo trước theo cách đếm ngày lịch. Nếu công ty cho rằng phải cộng bù, hãy đề nghị ghi rõ căn cứ, vì luật không có quy định bắt kéo dài thời hạn trong trường hợp này.
Đối trừ với lương còn nợ và chi phí đào tạo
Khi người lao động nghỉ, công ty thường còn nợ lương những ngày đã làm, tiền phép năm chưa nghỉ, có thể cả thưởng đã chốt. Công ty có xu hướng trừ khoản bồi thường vào đó. Điều luật về khấu trừ tiền lương chủ yếu dành cho bồi thường hư hỏng dụng cụ, thiết bị, tài sản, có giới hạn mỗi tháng; còn việc cấn trừ khoản bồi thường nghỉ trái luật vào các khoản công ty phải trả khi chấm dứt thường được làm qua thoả thuận hai bên. Cách an toàn là lập biên bản thanh lý, liệt kê từng khoản phải trả và phải nhận, ghi rõ cách tính, số còn lại và hạn thanh toán.
Nếu có cam kết đào tạo, chi phí đào tạo là khoản riêng, tính theo chứng từ và cam kết, không gộp vào nửa tháng lương. Người lao động nên yêu cầu tách dòng, vì mỗi khoản có căn cứ khác nhau và có thể tranh luận riêng.
Thời hạn thanh toán khi chấm dứt hợp đồng là trong 14 ngày làm việc, có thể kéo dài nhưng không quá 30 ngày trong một số trường hợp luật cho phép. Hạn này áp dụng cho cả hai chiều, nên đừng để biên bản treo lâu không ký.
Chiều ngược lại và khi nên nhờ người xem bảng tính
Cách tính tiền ngày không báo trước cũng áp dụng khi chính công ty báo trước thiếu ngày lúc cho người lao động nghỉ. Khi đó người lao động là bên được nhận khoản này, cộng với các khoản khác nếu việc chấm dứt trái luật. Hiểu cách đếm ngày và cách quy lương ngày giúp bạn kiểm cả hai chiều chứ không chỉ để phòng thủ.
Nếu công ty gửi bảng tính có con số lớn hơn phép tính của bạn đáng kể, hãy đối chiếu ba điểm: họ có cộng tiền thưởng hay khoản ngoài hợp đồng vào lương không, họ đếm ngày từ đâu, họ chia cho mẫu số nào. Ba điểm này giải thích phần lớn chênh lệch. Khi vẫn không thống nhất, hãy hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, gửi kèm hợp đồng, phụ lục, quy chế lương và bảng tính của công ty. Nhớ tra văn bản hiện hành vì thông tư hướng dẫn về tiền lương có thể đã thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Lương thực nhận cao hơn lương ghi trong hợp đồng thì tính theo con số nào?
Luật dùng tiền lương theo hợp đồng lao động, tức là các khoản được ghi trong hợp đồng và phụ lục. Phần trả ngoài hợp đồng khó được dùng để tính bồi thường. Nếu có tranh chấp, người lao động có thể dùng bảng lương, sao kê để chứng minh thoả thuận thực tế.
Tiền thưởng tháng có bị tính vào nửa tháng lương bồi thường không?
Thông thường không. Tiền thưởng theo kết quả kinh doanh hay mức độ hoàn thành công việc không thuộc tiền lương theo hợp đồng. Trường hợp hợp đồng ghi một khoản cố định hằng tháng gắn với chức danh mà gọi là thưởng, cần xem kỹ bản chất của khoản đó.
Báo trước thiếu một ngày có phải trả nửa tháng lương không?
Theo nguyên lý luật, nghỉ trái luật là chấm dứt không đúng điều kiện báo trước, và khoản nửa tháng lương không phụ thuộc số ngày thiếu. Vì vậy thiếu một ngày vẫn có nguy cơ phải trả. Cách tránh đơn giản là xin thoả thuận ngày nghỉ với công ty bằng văn bản.
Hợp đồng dưới 12 tháng thì đếm ba ngày làm việc như thế nào?
Chỉ đếm ngày làm việc theo lịch của công ty, không tính ngày nghỉ hằng tuần và ngày nghỉ lễ. Ví dụ báo vào thứ Năm, công ty nghỉ thứ Bảy và Chủ nhật, thì ba ngày làm việc tính đến hết thứ Hai tuần sau.
Công ty có được tự trừ khoản bồi thường vào lương tháng cuối không?
Việc cấn trừ nên qua thoả thuận bằng văn bản, liệt kê rõ từng khoản. Tự trừ không có văn bản, không giải thích cách tính dễ làm phát sinh tranh chấp về nợ lương. Người lao động có quyền yêu cầu công ty đưa bảng tính chi tiết.
Khoản bồi thường này có hạn trả không?
Các khoản liên quan đến chấm dứt hợp đồng thường phải thanh toán trong 14 ngày làm việc, có trường hợp được kéo dài nhưng không quá 30 ngày. Hai bên có thể thoả thuận trả dần nếu khoản lớn, nhưng nên ghi rõ lịch trả trong biên bản.