DonPhuong.comĐơn Phương
Trợ cấp thôi việc và quyền lợi khi nghỉ

Trợ cấp mất việc làm khác trợ cấp thôi việc ở những điểm nào

Trợ cấp mất việc làm chỉ có khi công ty cho nghỉ vì cơ cấu, công nghệ, kinh tế hay sáp nhập; mức một tháng lương mỗi năm, ít nhất hai tháng.

Wide view of an empty factory floor in Vietnam with sewing machines covered by cloth, a few workers seen from behind walking toward the exit under high windows

Trợ cấp mất việc làm và trợ cấp thôi việc khác nhau ở ba điểm: lý do nghỉ, mức tiền và mức sàn. Trợ cấp mất việc làm chỉ phát sinh khi công ty cho người lao động nghỉ vì thay đổi cơ cấu, công nghệ, vì lý do kinh tế, hoặc vì chia tách, hợp nhất, sáp nhập, chuyển nhượng; mỗi năm làm việc tính trợ cấp được một tháng lương, và tổng cộng ít nhất hai tháng lương. Trợ cấp thôi việc dành cho hầu hết các trường hợp chấm dứt hợp pháp còn lại, mỗi năm chỉ nửa tháng lương và không có sàn.

Hai khoản dùng chung cách xác định thời gian làm việc tính trợ cấp và chung cách lấy lương bình quân sáu tháng, nên dễ bị gộp nhầm. Khi công ty cắt giảm nhân sự mà gọi tên khoản chi trả là “trợ cấp thôi việc”, người lao động có thể đang bị trả thiếu một nửa. Bài này dựa trên Điều 42, 43, 46, 47 Bộ luật Lao động 2019; văn bản có thể được sửa đổi, bạn nên tra bản hiện hành khi xử lý việc thật.

Hai khoản sinh ra từ hai loại lý do khác nhau

Trợ cấp thôi việc là khoản ghi nhận sự gắn bó khi quan hệ lao động kết thúc theo cách bình thường: hợp đồng hết hạn, hai bên thoả thuận, người lao động nghỉ đúng luật, công ty chấm dứt đúng luật vì người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc hay ốm đau kéo dài. Lý do nghỉ có thể đến từ phía nào cũng được, miễn là hợp pháp và không thuộc nhóm bị loại trừ.

Trợ cấp mất việc làm thì khác hẳn về bản chất. Nó bù đắp cho người lao động mất chỗ làm vì những quyết định nằm hoàn toàn ở phía doanh nghiệp: sắp xếp lại bộ máy, đưa máy móc mới vào thay người, thu hẹp sản xuất vì khó khăn tài chính, hay vì doanh nghiệp đổi chủ, sáp nhập mà người chủ mới không dùng hết lao động cũ. Người lao động không có lỗi và cũng không có lựa chọn, nên luật đặt mức bù cao gấp đôi và có sàn.

Vì thế, câu hỏi đầu tiên khi nhận quyết định nghỉ việc là: lý do ghi trong quyết định là gì. Nếu quyết định ghi “chấm dứt hợp đồng” chung chung trong khi cả phòng, cả dây chuyền cùng bị cho nghỉ sau đợt tái cơ cấu, bạn có cơ sở để đề nghị công ty xác định lại đúng căn cứ. Căn cứ đúng quyết định khoản tiền đúng.

Những tình huống thuộc diện mất việc làm

Thay đổi cơ cấu, tổ chức lại lao động. Công ty tách, gộp, giải thể một bộ phận, thu hẹp hoặc bỏ hẳn một số sản phẩm, dịch vụ khiến chỗ làm của bạn không còn. Việc đổi tên phòng ban nhưng công việc vẫn y nguyên không phải thay đổi cơ cấu thật.

Thay đổi quy trình, công nghệ, máy móc. Đưa dây chuyền tự động, phần mềm mới, thiết bị mới vào thay cho lao động thủ công, làm giảm số người cần dùng.

Lý do kinh tế. Khủng hoảng hoặc suy thoái kinh tế, hay việc thực hiện chính sách của Nhà nước khi tái cơ cấu nền kinh tế, cam kết quốc tế, buộc doanh nghiệp giảm quy mô. Doanh thu giảm một quý chưa chắc đã đủ là “lý do kinh tế” theo nghĩa của luật; khi có tranh chấp, công ty phải chứng minh.

Chia tách, hợp nhất, sáp nhập, bán, cho thuê, chuyển đổi loại hình doanh nghiệp. Người sử dụng lao động mới phải tiếp tục dùng số lao động hiện có; trường hợp không dùng hết thì phải lập phương án sử dụng lao động, và người bị cho thôi việc theo phương án được trợ cấp mất việc làm.

Bảng so sánh hai khoản trợ cấp

Bảng dưới đây đặt hai khoản cạnh nhau theo từng tiêu chí. Phần giống nhau nằm ở cách tính thời gian và tiền lương; phần khác nằm ở lý do, mức và sàn.

Tiêu chíTrợ cấp thôi việcTrợ cấp mất việc làm
Căn cứĐiều 46 Bộ luật Lao động 2019Điều 47 Bộ luật Lao động 2019
Lý do nghỉHầu hết các trường hợp chấm dứt hợp phápCho thôi việc vì cơ cấu, công nghệ, kinh tế, sáp nhập, chia tách
Điều kiện thời gianLàm việc thường xuyên từ đủ 12 thángLàm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng
Mức cho mỗi nămNửa tháng tiền lươngMột tháng tiền lương
Mức sànKhông cóÍt nhất hai tháng tiền lương
Thời gian tínhLàm việc thực tế trừ thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp và đã nhận trợ cấpGiống bên trái
Tiền lương tínhBình quân 6 tháng liền kề theo hợp đồngGiống bên trái

Dòng “mức sàn” là chỗ tạo khác biệt lớn nhất với người đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đầy đủ. Với trợ cấp thôi việc, họ có thể nhận bằng không. Với trợ cấp mất việc làm, dù thời gian tính chỉ còn vài tháng hay bằng không, họ vẫn nhận ít nhất hai tháng lương. Đây là lý do việc gọi đúng tên khoản trợ cấp quan trọng đến vậy.

Công ty phải làm gì trước khi cho nghỉ vì cơ cấu hay kinh tế

Cho nhiều người thôi việc vì lý do của doanh nghiệp không phải là quyết định một chiều. Luật đặt ra một chuỗi việc bắt buộc, và thiếu bước nào cũng có thể khiến việc chấm dứt bị coi là trái luật:

  1. Lập phương án sử dụng lao động khi thay đổi cơ cấu, công nghệ hay vì lý do kinh tế mà ảnh hưởng tới việc làm của nhiều người. Phương án phải nêu danh sách người tiếp tục được dùng, người được đào tạo lại, người chuyển sang làm không trọn thời gian, người phải nghỉ hưu, người phải chấm dứt hợp đồng, cùng nguồn tài chính để chi trả.
  2. Ưu tiên giữ và đào tạo lại. Nếu có chỗ làm mới, công ty phải ưu tiên đào tạo lại người lao động để tiếp tục sử dụng, chỉ cho thôi việc khi không thể giải quyết được việc làm mới.
  3. Trao đổi ý kiến với tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở (thường là công đoàn) khi xây dựng phương án, và công khai phương án cho người lao động biết.
  4. Báo trước cho cơ quan nhà nước và người lao động. Khi cho từ hai người trở lên thôi việc vì những lý do này, công ty phải trao đổi với tổ chức đại diện và thông báo trước ba mươi ngày cho Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh cùng người lao động.
  5. Chi trả trợ cấp mất việc làm trong thời hạn tất toán, cùng với lương, phép năm chưa nghỉ và các khoản khác.

Nếu công ty bỏ qua phương án, không báo trước hoặc thực chất không có thay đổi cơ cấu mà chỉ muốn loại một vài người, việc cho nghỉ có thể bị xem là đơn phương chấm dứt trái luật. Hệ quả khi đó nặng hơn nhiều so với một khoản trợ cấp mất việc làm.

Ví dụ tính bằng lương giả định số tròn

Giả sử lương bình quân sáu tháng theo hợp đồng là 12 triệu đồng. Chị Lan làm 7 năm, toàn bộ thời gian đều đã đóng bảo hiểm thất nghiệp. Nếu chị nghỉ vì hết hạn hợp đồng, thời gian tính trợ cấp thôi việc bằng không, chị không có khoản trợ cấp thôi việc. Nếu chị bị cho nghỉ vì công ty đóng cửa một xưởng theo phương án tái cơ cấu, thời gian tính trợ cấp mất việc làm vẫn bằng không, nhưng nhờ mức sàn, chị nhận ít nhất hai tháng lương, tức 24 triệu đồng.

Anh Minh làm 9 năm, trong đó 4 năm đầu công ty chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp vì khi đó chưa thuộc diện. Thời gian tính trợ cấp là 4 năm. Nghỉ theo thoả thuận, anh nhận trợ cấp thôi việc 4 × 0,5 × 12 = 24 triệu đồng. Bị cho nghỉ vì công nghệ mới thay thế, anh nhận trợ cấp mất việc làm 4 × 1 × 12 = 48 triệu đồng, vượt mức sàn nên lấy con số này.

Hai ví dụ cho thấy cùng một người, cùng một mức lương, khoản nhận được có thể chênh gấp đôi hoặc chênh từ không tới hai tháng lương chỉ vì căn cứ chấm dứt. Khi công ty đưa ra biên bản thoả thuận chấm dứt hợp đồng trong bối cảnh cắt giảm hàng loạt, bạn nên đọc kỹ: ký thoả thuận là chấp nhận căn cứ “hai bên thoả thuận”, và khoản trợ cấp đi kèm sẽ theo căn cứ đó, trừ khi thoả thuận ghi rõ mức cao hơn.

Khi công ty gọi tên sai khoản trợ cấp

Tình huống thường gặp là công ty cắt giảm nhân sự nhưng làm thủ tục dưới dạng “thoả thuận chấm dứt” hoặc “hết hạn hợp đồng không ký tiếp”, kèm khoản tiền gọi là trợ cấp thôi việc. Nếu bạn chưa ký gì, có quyền đề nghị công ty nêu rõ căn cứ thật và áp dụng trợ cấp mất việc làm khi căn cứ thật là cơ cấu hay kinh tế. Đề nghị nên viết thành văn bản, giữ bản sao.

Nếu đã ký biên bản thoả thuận, việc đòi lại khó hơn vì bạn đã đồng ý với căn cứ chấm dứt. Dù vậy, nếu có bằng chứng bạn bị ép ký, bị đánh lừa về bản chất của văn bản, hoặc thoả thuận che giấu một đợt cắt giảm không theo phương án, vẫn có thể yêu cầu xem xét lại qua hoà giải viên lao động hoặc toà án. Thời hiệu cho tranh chấp lao động cá nhân có giới hạn, nên đừng để quá lâu.

Khi rơi vào cảnh cả nhóm cùng bị cho nghỉ, việc cùng nhau gửi đề nghị qua công đoàn cơ sở thường hiệu quả hơn từng người lẻ tẻ. Hồ sơ nên có: quyết định cho thôi việc, thông báo cắt giảm nếu có, hợp đồng và phụ lục, phiếu lương sáu tháng cuối, quá trình đóng bảo hiểm. Để chọn cách xử lý phù hợp với hồ sơ cụ thể, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi ký bất cứ biên bản nào.

Câu hỏi thường gặp

Công ty phá sản thì người lao động nhận trợ cấp gì?

Khi doanh nghiệp chấm dứt hoạt động, người lao động thường được trợ cấp thôi việc theo căn cứ chấm dứt hoạt động, và các khoản nợ lương, trợ cấp được ưu tiên thanh toán theo thứ tự luật phá sản quy định. Tiền có thể chậm và không đủ, nên cần tham gia đúng thủ tục đòi nợ.

Đã đóng bảo hiểm thất nghiệp đủ thì có còn nhận trợ cấp mất việc làm không?

Vẫn có thể nhận. Thời gian đã đóng bảo hiểm thất nghiệp bị trừ khỏi thời gian tính, nhưng trợ cấp mất việc làm có mức sàn hai tháng tiền lương, nên người bị cho nghỉ vì cơ cấu hay kinh tế vẫn nhận ít nhất hai tháng lương.

Có được nhận cả trợ cấp mất việc làm và trợ cấp thất nghiệp không?

Có thể. Trợ cấp mất việc làm do công ty trả, còn trợ cấp thất nghiệp do quỹ bảo hiểm thất nghiệp chi nếu bạn đủ điều kiện về thời gian đóng và nộp hồ sơ đúng hạn tại trung tâm dịch vụ việc làm. Hai khoản đến từ hai nguồn khác nhau.

Công ty chỉ cho một mình mình nghỉ với lý do cắt giảm có hợp lệ không?

Luật không cấm cắt giảm một người, nhưng công ty vẫn phải có thay đổi cơ cấu, công nghệ hay lý do kinh tế thật, và thực hiện đủ nghĩa vụ đào tạo lại, phương án khi thuộc diện. Nếu chỗ làm của bạn vẫn còn và được tuyển người khác thay, có dấu hiệu chấm dứt trái luật.

Thử việc thì có được trợ cấp mất việc làm không?

Người đang thử việc chưa giao kết hợp đồng lao động chính thức, và trong thời gian thử việc mỗi bên có thể chấm dứt mà không phải báo trước hay bồi thường. Vì vậy thường không phát sinh trợ cấp mất việc làm trong giai đoạn này.

Mức sàn hai tháng lương có áp dụng cho người làm chưa đủ 12 tháng không?

Không. Điều kiện để có trợ cấp mất việc làm là đã làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên. Người làm chưa đủ thời gian này bị cho nghỉ vì cơ cấu không nhận khoản này, nhưng vẫn được tất toán lương, phép năm và các khoản khác.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138