Khi nghỉ việc, công ty phải trả cho bạn: văn bản chấm dứt hợp đồng (quyết định thôi việc hoặc biên bản thoả thuận), kết quả xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội và bảo hiểm thất nghiệp, bản chính mọi giấy tờ đã giữ của bạn, và bản sao tài liệu về quá trình làm việc nếu bạn yêu cầu. Ngoài ra, bạn nên xin chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân để tự quyết toán, và bảng tất toán chi tiết các khoản tiền.
Nghĩa vụ trả giấy tờ nằm ở Điều 48 Bộ luật Lao động 2019, còn việc cấm giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ nằm ở Điều 17. Bài viết đưa ra danh sách để bạn soát trước ngày nghỉ cuối, cách dùng từng giấy, và việc nên làm khi công ty giữ lại. Quy định có thể được sửa đổi, nên khi xử lý việc thật hãy đối chiếu văn bản hiện hành.
Danh sách giấy tờ nên nhận trước khi rời công ty
Không phải ai cũng có đủ các giấy dưới đây, nhưng đây là danh sách nên mang theo khi làm việc với phòng nhân sự trong tuần cuối:
- Quyết định chấm dứt hợp đồng lao động hoặc quyết định thôi việc, biên bản thoả thuận chấm dứt, thông báo hết hạn hợp đồng. Văn bản này ghi ngày chấm dứt và căn cứ chấm dứt.
- Kết quả chốt sổ bảo hiểm xã hội: sổ hoặc tờ xác nhận thời gian đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp đến tháng nghỉ.
- Bản chính giấy tờ đã nộp mà công ty đang giữ, nếu có: văn bằng, chứng chỉ, giấy tờ tuỳ thân. Luật cấm giữ bản chính các giấy này, nên lẽ ra công ty không được giữ ngay từ đầu.
- Bảng tất toán chi tiết: lương tháng cuối, tiền phép năm chưa nghỉ, trợ cấp, các khoản khấu trừ.
- Chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân cho khoản thu nhập đã bị khấu trừ trong năm, nay chủ yếu là chứng từ điện tử.
- Bản sao tài liệu về quá trình làm việc khi bạn có yêu cầu: hợp đồng, phụ lục, quyết định điều chuyển, khen thưởng, kỷ luật.
- Biên bản bàn giao công việc và tài sản, có chữ ký hai bên, để khỏi bị đòi bồi thường về sau.
Hãy chụp lại tất cả và lưu một bản ngoài điện thoại. Mất bản giấy sau này, bản chụp vẫn giúp bạn biết cần xin cấp lại cái gì, ở đâu.
Quyết định chấm dứt: tờ giấy quan trọng nhất
Ngày chấm dứt. Ngày ghi trên quyết định là mốc tính thời hạn công ty phải tất toán, mốc tính thời hạn nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp và mốc thời hiệu nếu có tranh chấp. Ngày sai lệch với thực tế có thể làm bạn lỡ thời hạn.
Căn cứ chấm dứt. Hết hạn hợp đồng, thoả thuận, người lao động đơn phương đúng luật, công ty cho nghỉ vì cơ cấu, kinh tế… Căn cứ quyết định bạn có được trợ cấp thôi việc hay mất việc làm, có thuộc diện hưởng trợ cấp thất nghiệp không. Một chữ “tự ý bỏ việc” ghi sai có thể làm mất cả hai.
Ai ký và đóng dấu. Quyết định phải do người có thẩm quyền đại diện công ty ký. Giấy không có chữ ký hợp lệ có thể bị trung tâm dịch vụ việc làm yêu cầu bổ sung.
Nếu nội dung không đúng. Đề nghị điều chỉnh bằng văn bản trước khi dùng giấy này cho thủ tục khác. Nếu công ty từ chối, bạn có thể ghi rõ ý kiến không đồng ý khi ký nhận và giữ quyền khiếu nại, tranh chấp.
Công ty giữ bằng gốc, giấy tờ tuỳ thân: không được phép
Bộ luật Lao động cấm người sử dụng lao động giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động, và cấm yêu cầu người lao động thực hiện biện pháp bảo đảm bằng tiền hay tài sản khác cho việc thực hiện hợp đồng. Dù vậy, việc thu bằng gốc khi tuyển dụng vẫn còn gặp ở một số nơi, đặc biệt trong ngành có cam kết đào tạo.
Khi nghỉ việc, công ty phải trả lại bản chính đã giữ. Công ty không được dùng bằng gốc làm điều kiện để bạn trả tiền bồi thường hay chi phí đào tạo. Nếu bạn có nghĩa vụ hoàn trả chi phí đào tạo theo cam kết hợp pháp, đó là nghĩa vụ tài chính riêng, công ty phải đòi theo thủ tục giải quyết tranh chấp, không phải bằng cách giữ giấy tờ.
Nếu bị giữ, bước đầu là gửi văn bản đề nghị trả lại, nêu rõ loại giấy, ngày nộp và căn cứ Điều 17, Điều 48. Nếu không có kết quả, bạn có thể phản ánh với thanh tra lao động; hành vi giữ bản chính giấy tờ bị xử phạt vi phạm hành chính và buộc trả lại. Song song, nếu cần giấy để đi làm nơi khác, bạn có thể xin cấp bản sao từ sổ gốc tại cơ sở đào tạo đã cấp bằng.
Xác nhận thời gian đóng bảo hiểm và các giấy về bảo hiểm
Việc chốt sổ là nghĩa vụ của công ty. Kết quả bạn nhận có thể là sổ bảo hiểm xã hội, tờ xác nhận quá trình đóng, hoặc chỉ là thông báo đã hoàn tất kèm dữ liệu trên ứng dụng tra cứu, tuỳ cách cơ quan bảo hiểm đang quản lý theo Luật Bảo hiểm xã hội 2024. Điều quan trọng là quá trình đóng của bạn được ghi nhận đầy đủ tới tháng nghỉ và công ty đã báo giảm.
Nếu đang trong thời gian hưởng chế độ, chẳng hạn vừa nghỉ thai sản, ốm đau dài ngày, bạn nên xin thêm các giấy tờ liên quan đến việc giải quyết chế độ đó, vì công ty là bên lập hồ sơ cho những khoản phát sinh trong thời gian bạn còn làm việc. Khoản nào chưa được giải quyết, hỏi rõ ai tiếp tục làm, nộp ở đâu.
Với thẻ bảo hiểm y tế, thẻ do công ty đóng sẽ hết giá trị theo tháng báo giảm. Bạn không cần trả lại thẻ giấy nếu dùng thẻ điện tử, nhưng cần nhớ thời điểm hết hạn để tự tham gia theo diện khác, tránh bị gián đoạn khi đi khám.
Bản sao tài liệu quá trình làm việc: quyền ít người dùng
Điều 48 cho phép người lao động yêu cầu công ty cung cấp bản sao các tài liệu liên quan đến quá trình làm việc, và chi phí sao, gửi tài liệu do công ty trả. Quyền này ít người biết, nhưng rất hữu ích khi bạn cần chứng minh kinh nghiệm cho công việc mới, khi có tranh chấp về lương, kỷ luật, hoặc đơn giản khi bạn làm mất bản hợp đồng của mình.
Những tài liệu đáng xin gồm: hợp đồng lao động và các phụ lục, quyết định tăng lương, quyết định bổ nhiệm, điều chuyển, quyết định khen thưởng, kỷ luật nếu có, bảng lương các tháng gần nhất. Yêu cầu nên gửi bằng văn bản, liệt kê rõ tài liệu cần.
Giấy xác nhận làm việc hay thư giới thiệu là chuyện khác. Luật không bắt buộc công ty phải viết thư giới thiệu, và nội dung đánh giá là quyền của công ty. Nếu bạn cần, cứ đề nghị một cách lịch sự, nhưng đừng coi đó là nghĩa vụ để đòi. Bản sao hợp đồng và quyết định là đủ chứng minh thời gian, vị trí bạn đã làm.
Khi công ty đã ngừng hoạt động hoặc chủ bỏ đi
Tình huống khó nhất là công ty đóng cửa đột ngột, chủ doanh nghiệp không liên lạc được, không ai ký quyết định chấm dứt hay làm thủ tục chốt sổ. Người lao động khi đó vẫn có quyền, nhưng con đường đòi giấy tờ dài hơn. Việc đầu tiên là lưu lại mọi bằng chứng về việc công ty ngừng hoạt động: ảnh chụp trụ sở đóng cửa, tin nhắn thông báo nghỉ, thông tin trạng thái doanh nghiệp trên cổng đăng ký doanh nghiệp.
Nhiều người lao động cùng cảnh nên làm đơn chung gửi cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và cơ quan bảo hiểm xã hội nơi công ty đóng, đề nghị xác nhận tình trạng chấm dứt quan hệ lao động và giải quyết quyền lợi bảo hiểm. Với trường hợp chủ doanh nghiệp nước ngoài bỏ trốn, pháp luật có quy định riêng để cơ quan nhà nước phối hợp giải quyết; hãy hỏi cơ quan quản lý lao động hiện hành ở địa phương.
Về trợ cấp thất nghiệp, trung tâm dịch vụ việc làm có thể chấp nhận giấy tờ thay thế cho quyết định thôi việc khi công ty không còn người ký, theo hướng dẫn tại thời điểm nộp. Đừng chờ đến khi có đủ giấy mới nộp; nộp đúng hạn với những gì đang có và hỏi cách bổ sung. Về lương, trợ cấp còn nợ, nếu doanh nghiệp vào thủ tục phá sản, người lao động là chủ nợ được ưu tiên thanh toán theo thứ tự luật định.
Lịch làm việc với phòng nhân sự trong hai tuần cuối
Sắp xếp việc trả giấy tờ theo lịch giúp bạn không bị cuốn vào việc bàn giao mà quên quyền lợi của mình:
- Khi gửi thông báo nghỉ hoặc ký thoả thuận: hỏi luôn danh sách giấy tờ công ty sẽ trả và ngày dự kiến.
- Tuần trước ngày nghỉ cuối: gửi văn bản yêu cầu bản sao tài liệu quá trình làm việc, đề nghị trả bản chính giấy tờ đã giữ.
- Ngày nghỉ cuối: ký biên bản bàn giao, nhận quyết định chấm dứt, đọc kỹ ngày và căn cứ trước khi ký nhận.
- Trong 14 ngày làm việc sau đó: nhận bảng tất toán và tiền, kiểm tra quá trình đóng bảo hiểm đã được báo giảm.
- Khi quá hạn: gửi văn bản đề nghị, rồi tới công đoàn, hoà giải viên lao động, thanh tra lao động theo thứ tự.
Nếu công ty dùng giấy tờ làm con tin để ép bạn ký điều gì đó, đừng ký vội. Bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, gửi kèm ảnh chụp văn bản công ty đưa ra, để biết điều khoản nào có hiệu lực và việc nào cần gửi cơ quan nhà nước.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không cấp quyết định thôi việc thì có làm được hồ sơ trợ cấp thất nghiệp không?
Hồ sơ cần giấy tờ chứng minh đã chấm dứt hợp đồng, như quyết định thôi việc, biên bản thoả thuận hay hợp đồng đã hết hạn. Nếu công ty không cấp, hỏi trung tâm dịch vụ việc làm giấy tờ thay thế được chấp nhận, và yêu cầu công ty cấp bằng văn bản.
Công ty có được giữ bằng đại học gốc của người lao động không?
Không. Bộ luật Lao động cấm giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Khi nghỉ việc, công ty phải trả lại bản chính đang giữ, kể cả khi bạn còn nghĩa vụ hoàn trả chi phí đào tạo.
Có được yêu cầu công ty đưa bản sao hợp đồng lao động khi nghỉ không?
Có. Người lao động có quyền yêu cầu bản sao các tài liệu liên quan đến quá trình làm việc, và chi phí sao, gửi do công ty trả. Nên gửi yêu cầu bằng văn bản, liệt kê rõ tài liệu cần.
Quyết định thôi việc ghi sai ngày thì phải làm sao?
Đề nghị công ty điều chỉnh bằng văn bản trước khi dùng giấy cho các thủ tục khác. Ngày chấm dứt ảnh hưởng thời hạn tất toán, thời hạn nộp hồ sơ trợ cấp thất nghiệp và thời hiệu tranh chấp, nên sai một vài ngày cũng có thể gây thiệt.
Công ty có bắt buộc phải viết thư giới thiệu khi nghỉ không?
Không bắt buộc. Thư giới thiệu và lời nhận xét là do công ty tự quyết. Nghĩa vụ bắt buộc là trả giấy tờ, hoàn thành xác nhận bảo hiểm và cung cấp bản sao tài liệu quá trình làm việc khi người lao động yêu cầu.
Đã nghỉ lâu mới phát hiện thiếu giấy tờ thì còn đòi được không?
Vẫn có thể đề nghị công ty cung cấp hoặc trả lại, đặc biệt với bản chính giấy tờ và xác nhận bảo hiểm. Tuy nhiên, với các tranh chấp có thời hiệu, để quá lâu có thể mất quyền khởi kiện, nên giải quyết càng sớm càng tốt.