Sa thải là hình thức kỷ luật lao động nặng nhất, chỉ áp dụng khi người lao động có hành vi vi phạm nghiêm trọng được luật và nội quy liệt kê, và phải qua thủ tục xử lý kỷ luật chặt chẽ. Đơn phương chấm dứt hợp đồng là quyền của công ty khi có căn cứ luật định như không hoàn thành công việc, ốm đau dài ngày, thiên tai, không cần có lỗi, nhưng phải báo trước. Người bị sa thải thường mất trợ cấp thôi việc, còn người bị đơn phương chấm dứt đúng luật thì vẫn được.
Nhiều công ty dùng hai cụm từ lẫn lộn, có khi vô ý, có khi cố ý. Một quyết định ghi "sa thải" mà không có cuộc họp kỷ luật nào, hay một thông báo "chấm dứt hợp đồng" che giấu một lỗi kỷ luật, đều khiến người lao động khó biết mình đang ở đâu. Bài này đặt hai đường cạnh nhau, đi qua các căn cứ sa thải, thủ tục bắt buộc, chuyện bỏ việc dễ nhầm giữa hai đường, và hệ quả với quyền lợi. Quy định theo Bộ luật Lao động 2019, có thể đã sửa đổi; hãy tra văn bản hiện hành.
Đặt hai đường cạnh nhau
Bảng dưới đây so sánh những điểm khác nhau chính. Mỗi dòng là một câu hỏi người lao động nên tự đặt ra khi nhận văn bản từ công ty.
| Điểm so sánh | Sa thải | Công ty đơn phương chấm dứt |
|---|---|---|
| Bản chất | Hình thức kỷ luật, xử lý lỗi | Quyền chấm dứt theo căn cứ luật định, không cần lỗi |
| Căn cứ | Hành vi vi phạm nghiêm trọng luật liệt kê, có trong nội quy | Không hoàn thành công việc, ốm dài ngày, thiên tai, bỏ việc 5 ngày liên tục… |
| Thủ tục | Họp xử lý kỷ luật, có tổ chức đại diện, người lao động được bào chữa, lập biên bản | Thông báo bằng văn bản, báo trước đúng hạn |
| Báo trước | Không có thời hạn báo trước | Có, trừ một số căn cứ |
| Thời hiệu | Có thời hiệu xử lý kỷ luật | Không đặt thời hiệu theo cách tương tự |
| Trợ cấp thôi việc | Không được | Được, trừ bỏ việc 5 ngày liên tục và người đủ điều kiện hưởng lương hưu |
| Thời gian bị cấm | Không xử lý khi đang nghỉ ốm, mang thai, nuôi con nhỏ… | Không chấm dứt khi đang điều trị, nghỉ phép, mang thai, nuôi con nhỏ… |
Điểm cần nhớ: cùng là "mất việc", nhưng hệ quả về tiền và về hồ sơ khác nhau rõ. Vì vậy, khi công ty gọi tên sai, người lao động có quyền đề nghị công ty xác định lại bằng văn bản là đang áp dụng đường nào, căn cứ điều nào.
Những hành vi có thể bị sa thải
Nhóm hành vi gây hại trực tiếp. Trộm cắp, tham ô, cố ý gây thương tích, sử dụng ma tuý tại nơi làm việc và một số hành vi khác luật liệt kê. Đây là nhóm lỗi nặng, thường gắn với chứng cứ cụ thể.
Tiết lộ bí mật, gây thiệt hại nghiêm trọng. Tiết lộ bí mật kinh doanh, bí mật công nghệ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ của công ty, hoặc có hành vi gây thiệt hại, đe doạ gây thiệt hại đặc biệt nghiêm trọng về tài sản, lợi ích của công ty.
Quấy rối tình dục tại nơi làm việc. Chỉ khi hành vi này được quy định trong nội quy lao động. Nội quy là nơi công ty phải cụ thể hoá.
Tái phạm khi chưa được xoá kỷ luật. Người đã bị kéo dài thời hạn nâng lương hoặc cách chức mà tái phạm trong thời gian chưa xoá kỷ luật.
Tự ý bỏ việc cộng dồn. Bỏ việc 5 ngày cộng dồn trong 30 ngày, hoặc 20 ngày cộng dồn trong 365 ngày, tính từ ngày đầu tự ý bỏ việc, mà không có lý do chính đáng.
Thủ tục sa thải: thiếu một bước là có vấn đề
Luật đặt ra nguyên tắc xử lý kỷ luật rất rõ. Công ty phải chứng minh được lỗi của người lao động. Phải có sự tham gia của tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở mà người đó là thành viên. Người lao động phải có mặt và có quyền tự bào chữa, nhờ luật sư hoặc người khác bào chữa; người dưới 15 tuổi thì có người đại diện theo pháp luật. Việc xử lý phải được ghi thành biên bản.
Thêm vào đó, hành vi bị xử lý phải được quy định trong nội quy lao động đã đăng ký hoặc trong hợp đồng, hoặc trong pháp luật lao động. Công ty phải thông báo cho các thành phần tham dự cuộc họp trong thời hạn hợp lý trước khi họp. Nếu người lao động đã được thông báo mà vắng mặt không lý do chính đáng, cuộc họp có thể vẫn tiến hành theo cách văn bản hướng dẫn cho phép.
Quyết định sa thải ban hành sau một buổi gọi lên phòng giám đốc, không thông báo trước, không có đại diện người lao động, không có biên bản, là dấu hiệu thiếu thủ tục. Sa thải sai thủ tục hoặc không có căn cứ được xử lý theo hướng giống như công ty đơn phương chấm dứt trái luật.
Thời hiệu và thời gian không được xử lý
Thời hiệu xử lý kỷ luật lao động là 6 tháng kể từ ngày xảy ra vi phạm; với vi phạm liên quan trực tiếp đến tài chính, tài sản, tiết lộ bí mật công nghệ, bí mật kinh doanh thì là 12 tháng. Quá thời hiệu mà công ty mới đem chuyện cũ ra xử lý sa thải thì quyết định đó có vấn đề.
Có những khoảng thời gian công ty không được xử lý kỷ luật: người lao động đang nghỉ ốm đau, điều dưỡng, nghỉ việc được công ty đồng ý; đang bị tạm giữ, tạm giam; đang chờ kết quả xác minh của cơ quan có thẩm quyền với một số hành vi; lao động nữ mang thai, nghỉ thai sản, người lao động nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Hết các khoảng thời gian này mà thời hiệu đã hết hoặc còn lại ít, thì thời hiệu được kéo dài thêm nhưng có giới hạn.
Một ví dụ giả định: nhân viên bị phát hiện sai sót tài chính từ mười bốn tháng trước, nay công ty mới mở cuộc họp sa thải, trong khi suốt thời gian đó không có lý do nào làm gián đoạn. Thời hiệu 12 tháng có thể đã qua. Chi tiết cách tính nên đối chiếu văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bỏ việc: chỗ hai đường dễ nhầm nhất
Tự ý bỏ việc xuất hiện ở cả hai đường, và đây là chỗ nhiều người bị thiệt vì không hiểu. Bỏ việc từ 5 ngày làm việc liên tục trở lên không có lý do chính đáng là căn cứ để công ty đơn phương chấm dứt mà không phải báo trước, không cần họp kỷ luật, nhưng người lao động cũng không được trợ cấp thôi việc. Còn bỏ việc rải rác, cộng dồn 5 ngày trong 30 ngày hoặc 20 ngày trong 365 ngày, là căn cứ sa thải, phải qua thủ tục kỷ luật.
Lý do chính đáng thường gồm thiên tai, hoả hoạn, bản thân hoặc người thân bị ốm có xác nhận của cơ sở khám bệnh, chữa bệnh, và các trường hợp khác nội quy lao động quy định. Có giấy tờ chứng minh lý do chính đáng thì những ngày vắng không bị tính là tự ý bỏ việc. Chuyên mục này có bài riêng về tình huống bỏ việc 5 ngày liên tục.
Sa thải không phải hình thức kỷ luật duy nhất
Bộ luật Lao động 2019 có bốn hình thức kỷ luật: khiển trách, kéo dài thời hạn nâng lương không quá 6 tháng, cách chức, và sa thải. Mức xử lý phải tương xứng với lỗi và phải được nội quy quy định cho từng nhóm hành vi. Công ty không được dùng sa thải cho một lỗi mà nội quy chỉ đặt mức khiển trách, cũng không được xử lý nhiều hình thức kỷ luật cho một hành vi vi phạm.
Luật còn cấm một số cách xử lý: xâm phạm sức khoẻ, danh dự, nhân phẩm của người lao động; phạt tiền, cắt lương thay cho kỷ luật; xử lý kỷ luật với hành vi không có trong nội quy, hợp đồng hay pháp luật. Một khoản "phạt" trừ thẳng vào lương vì đi muộn hay làm hỏng việc thường thuộc nhóm bị cấm này, dù nhiều nơi vẫn quen làm.
Hiểu thang bốn mức giúp người lao động đặt câu hỏi đúng khi nhận quyết định sa thải: hành vi của mình thuộc nhóm nào trong nội quy, mức xử lý quy định là gì, có tái phạm thật không, và trước đó đã có quyết định kỷ luật nhẹ hơn nào chưa được xoá. Người bị khiển trách được xoá kỷ luật sau một thời gian nhất định nếu không tái phạm; người bị kéo dài nâng lương hoặc cách chức cũng có mốc xoá riêng.
Hệ quả với người lao động
Tiền. Người bị sa thải không được trợ cấp thôi việc, nhưng vẫn được trả đủ lương ngày đã làm, tiền phép năm chưa nghỉ và các khoản đã đến hạn. Người bị đơn phương chấm dứt đúng luật được thêm trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp.
Trợ cấp thất nghiệp. Nguyên lý luật về việc làm trước đây loại người tự ý chấm dứt trái luật và người hưởng lương hưu khỏi diện hưởng, không nêu riêng người bị sa thải. Luật về việc làm đã được ban hành mới, điều kiện có thể khác, nên cần tra văn bản hiện hành trước khi kết luận.
Hồ sơ. Quyết định sa thải là văn bản kỷ luật, có thể ảnh hưởng khi xin việc sau này nếu nơi tuyển dụng yêu cầu xác nhận quá trình công tác. Vì vậy, khi thủ tục có vấn đề, việc khiếu nại không chỉ vì tiền mà còn vì hồ sơ.
Khiếu nại. Người lao động có quyền khiếu nại quyết định kỷ luật, yêu cầu hoà giải hoặc khởi kiện; tranh chấp về sa thải được đưa thẳng tới toà án mà không bắt buộc qua hoà giải viên. Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo nội quy, biên bản họp, quyết định và giấy tờ liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Công ty ghi sa thải nhưng không họp kỷ luật thì có đúng không?
Sa thải là hình thức kỷ luật nên phải theo thủ tục xử lý kỷ luật: chứng minh lỗi, có tổ chức đại diện người lao động, người lao động có mặt và được bào chữa, lập biên bản. Thiếu thủ tục là dấu hiệu sa thải trái luật, nên giữ quyết định và hỏi luật sư.
Bị sa thải có được trợ cấp thôi việc không?
Không. Trợ cấp thôi việc không áp dụng khi hợp đồng chấm dứt do bị sa thải. Người lao động vẫn được trả lương những ngày đã làm, tiền phép năm chưa nghỉ và các khoản đến hạn, và được chốt, trả sổ bảo hiểm xã hội.
Đi muộn nhiều lần có bị sa thải không?
Đi muộn thường là vi phạm nhẹ, xử lý bằng khiển trách hoặc kéo dài thời hạn nâng lương theo nội quy. Sa thải chỉ áp dụng cho nhóm hành vi luật liệt kê hoặc tái phạm khi chưa được xoá kỷ luật. Đọc nội quy để biết mức xử lý tương ứng.
Vi phạm từ một năm trước có bị đem ra sa thải bây giờ không?
Thời hiệu xử lý kỷ luật là 6 tháng, hoặc 12 tháng với vi phạm liên quan tài chính, tài sản, bí mật kinh doanh, công nghệ. Quá thời hiệu mà không có lý do kéo dài hợp lệ thì công ty không còn quyền xử lý. Nên kiểm lại mốc thời gian cụ thể.
Sa thải sai thủ tục thì người lao động được gì?
Sa thải trái luật được xử lý theo hướng như công ty đơn phương chấm dứt trái luật: nhận lại làm việc, trả lương những ngày không được làm, bồi thường thêm theo luật. Chi tiết có ở chuyên mục chấm dứt trái luật và bồi thường của trang.
Bỏ việc 5 ngày liên tục là bị sa thải hay bị chấm dứt hợp đồng?
Bỏ việc 5 ngày làm việc liên tục không lý do chính đáng là căn cứ để công ty đơn phương chấm dứt, không phải báo trước. Bỏ việc cộng dồn 5 ngày trong 30 ngày hoặc 20 ngày trong 365 ngày là căn cứ sa thải, phải qua thủ tục kỷ luật.