Luật Hôn nhân và gia đình coi lao động của vợ, chồng trong gia đình như lao động có thu nhập, nên người ở nhà nội trợ, chăm con, chăm cha mẹ vẫn được tính công sức đóng góp vào tài sản chung khi ly hôn. Công sức này là một trong các yếu tố toà xem xét khi chia; nó không làm người nội trợ mất phần, và trong nhiều hoàn cảnh còn giúp được chia phần hợp lý hơn để ổn định cuộc sống sau ly hôn.
Câu hỏi này thường được đặt ra bởi người phụ nữ ở nhà nhiều năm, nhưng cũng ngày càng nhiều người chồng ở nhà chăm con để vợ đi làm. Luật không phân biệt giới; ai làm việc nhà thì công sức đó được ghi nhận. Bài này giải thích quy định, cách toà cân nhắc, và cách trình bày công sức sao cho có cơ sở. Nội dung theo nguyên lý Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và văn bản hướng dẫn; tra văn bản đang có hiệu lực trước khi dùng.
Luật nói gì về lao động trong gia đình
Khi quy định về nguyên tắc chia tài sản chung khi ly hôn, luật liệt kê các yếu tố toà phải xem xét, trong đó có công sức đóng góp của vợ, chồng vào việc tạo lập, duy trì và phát triển khối tài sản chung. Luật nói rõ lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Văn bản hướng dẫn thi hành giải thích thêm: người không có việc làm, không có thu nhập nhưng lo việc nội trợ trong gia đình thì được coi là có đóng góp ngang bằng với người đi làm có thu nhập, nếu không có thoả thuận khác. Bạn nên tra văn bản hướng dẫn hiện hành để đọc đúng câu chữ.
Ý nghĩa của quy định này là bác bỏ lập luận quen thuộc của người đi làm rằng tiền do mình kiếm, nhà do mình mua, trong hồ sơ thường được ghi thành "toàn bộ tài sản do một bên tạo ra". Người ở nhà không đứng tên tài sản, không có bảng lương, nhưng việc họ chăm con, nấu nướng, giữ nhà là điều kiện để người kia đi làm và tích luỹ. Pháp luật coi đó là đóng góp thật.
Tuy vậy, "được coi như lao động có thu nhập" không đồng nghĩa với "luôn được chia đúng một nửa". Toà vẫn xem tổng thể bốn yếu tố: hoàn cảnh, công sức, lợi ích nghề nghiệp và lỗi. Công sức nội trợ là một phần của bức tranh đó.
Toà cân nhắc công sức nội trợ dựa trên những gì
Thời gian. Mười năm ở nhà chăm hai con nhỏ khác với một năm nghỉ việc ngắn. Thời gian càng dài, phần công sức càng rõ.
Mức độ và tính chất công việc. Chăm con nhỏ, chăm cha mẹ già ốm đau, chăm người khuyết tật trong gia đình là công việc nặng, đòi hỏi thời gian liên tục. Toà sẽ xem người đó thực sự làm những gì, không chỉ danh nghĩa "ở nhà".
Ảnh hưởng tới khả năng kiếm tiền của chính người nội trợ. Bỏ dở sự nghiệp, mất nhiều năm kinh nghiệm, khó quay lại thị trường lao động là thiệt thòi thật. Yếu tố này gắn với hoàn cảnh sau ly hôn của người đó.
Đóng góp ngoài việc nhà. Người nội trợ có thể vẫn trông cửa hàng, làm sổ sách cho việc làm ăn của gia đình, chăm vườn, nuôi gia súc. Những việc này tạo ra thu nhập trực tiếp và nên được kể riêng.
Thoả thuận giữa hai vợ chồng. Nếu hai người đã có thoả thuận khác về cách tính đóng góp, ví dụ trong thoả thuận tài sản, thì toà xem xét thoả thuận đó.
Ví dụ giả định: ba gia đình, ba bức tranh công sức
Ví dụ giả định, để thấy cùng một vai trò nội trợ nhưng toà có thể nhìn khác nhau tuỳ hoàn cảnh. Không phải dự đoán kết quả của vụ việc thật nào.
| Hoàn cảnh | Điểm toà có thể chú ý | Hướng cân nhắc |
|---|---|---|
| Vợ ở nhà mười hai năm chăm ba con, chồng làm kỹ sư, tài sản chủ yếu là nhà và tiết kiệm | Thời gian dài, con nhỏ, người vợ khó quay lại thị trường lao động | Công sức ngang bằng; hoàn cảnh sau ly hôn có thể làm tỉ lệ nghiêng về người vợ |
| Chồng nghỉ việc ba năm chăm con, vợ làm quản lý, sau đó chồng đi làm lại | Thời gian ngắn hơn, đã có việc làm trở lại | Công sức được ghi nhận cho giai đoạn ở nhà; tỉ lệ có thể gần chia đôi |
| Vợ ở nhà nhưng thuê người giúp việc toàn thời gian, ít tham gia chăm con | Phần lao động trong gia đình thực tế hạn chế | Công sức vẫn được xem xét nhưng không phải điểm nặng ký |
Ba ví dụ cho thấy toà không chỉ hỏi "ai đi làm, ai ở nhà" mà hỏi "ai đã làm gì, trong bao lâu, ảnh hưởng thế nào". Đó cũng là lý do bạn cần kể bằng sự việc cụ thể.
Trình bày công sức nội trợ sao cho có cơ sở
Công sức nội trợ khó chứng minh bằng hoá đơn, nhưng vẫn có cách làm cho nó rõ ràng trước toà. Những bước sau giúp bạn chuyển ký ức nhiều năm thành lời trình bày có trình tự.
- Lập dòng thời gian: năm cưới, năm sinh từng con, năm nghỉ việc hoặc đi làm lại, năm cha mẹ ốm, năm mua tài sản lớn.
- Ghi cụ thể việc đã làm trong từng giai đoạn: đưa đón con, chăm con ốm, chăm bố mẹ chồng nằm viện, trông cửa hàng.
- Gom chứng cứ gián tiếp: giấy tờ trường học có tên phụ huynh liên hệ, hồ sơ bệnh viện ghi người chăm sóc, xác nhận của hàng xóm, giáo viên.
- Ghi lại công việc, thu nhập đã bỏ dở: bằng cấp, vị trí cũ, mức thu nhập trước khi nghỉ.
- Kể rõ những đóng góp tạo ra tiền: phụ bán hàng, làm sổ sách, nhận việc làm thêm tại nhà.
- Trình bày nhu cầu sau ly hôn: chỗ ở cho con, thời gian cần để có việc làm ổn định.
Lời trình bày tốt là lời trình bày bình tĩnh, có ngày tháng, không dùng câu buộc tội. Bạn không cần chứng minh người kia tệ; bạn chỉ cần cho toà thấy mình đã làm gì cho gia đình.
Vừa nội trợ vừa phụ việc làm ăn của gia đình
Ở nhiều gia đình, ranh giới giữa nội trợ và làm ăn rất mờ. Người vợ vừa nấu cơm, đưa con đi học, vừa trông tiệm tạp hoá ở tầng một, nhập hàng, ghi sổ nợ khách. Người chồng ở nhà chăm con nhỏ nhưng tối vẫn nhận việc thiết kế qua mạng. Khi ly hôn, những đóng góp này nên được tách ra để trình bày riêng, vì chúng không chỉ là lao động trong gia đình mà còn là lao động trực tiếp tạo ra thu nhập.
Phần phụ việc làm ăn có lợi thế là dễ chứng minh hơn: khách quen, nhà cung cấp, người làm thuê đều có thể xác nhận ai thường đứng quầy, ai nhập hàng, ai giữ sổ. Tin nhắn trao đổi với khách, sổ ghi chép viết tay, tài khoản nhận tiền bán hàng cũng là dấu vết của sự tham gia.
Nếu việc làm ăn đó là tài sản sẽ được giao cho người kia tiếp tục, ví dụ cửa hàng đứng tên người chồng, phần đóng góp của người vợ vào việc gây dựng cửa hàng nên được tính vào giá trị thanh toán. Trình bày rõ phần này giúp toà không gộp toàn bộ công sức của người vợ vào mục "nội trợ" chung chung, vốn khó lượng hoá hơn.
Người đi làm cũng nên hiểu quy định này
Nếu bạn là người đi làm và đứng tên phần lớn tài sản, hiểu quy định về công sức nội trợ giúp bạn có kỳ vọng thực tế. Lập luận "người kia không làm ra đồng nào" hiếm khi được toà chấp nhận, và kiên trì theo hướng đó thường chỉ làm vụ án kéo dài, tốn chi phí định giá, giảm khả năng thoả thuận.
Điều bạn có thể làm là trình bày đầy đủ đóng góp của mình: thu nhập, những khoản tiền riêng đã bỏ vào tài sản chung, thời gian bạn cũng tham gia chăm con, việc nhà. Nếu bạn có nghề nghiệp gắn với một tài sản, ví dụ xưởng, phòng khám, cửa hàng, hãy đề nghị được nhận tài sản đó và thanh toán giá trị cho người kia, thay vì phủ nhận phần của họ.
Một phương án cân bằng thường giúp cả hai bước ra khỏi hôn nhân nhanh hơn và ít tổn thương hơn, nhất là khi còn con chung. Hai người không còn là vợ chồng nhưng vẫn là cha mẹ của con nhiều năm nữa.
Ngoài chia tài sản: những quyền lợi liên quan khác
Công sức nội trợ chủ yếu được tính trong phần chia tài sản chung. Nếu khối tài sản chung nhỏ, phần được chia có thể không đủ để người nội trợ ổn định cuộc sống. Luật Hôn nhân và gia đình có quy định về nghĩa vụ cấp dưỡng giữa vợ và chồng khi ly hôn trong trường hợp bên khó khăn, túng thiếu có yêu cầu và có lý do chính đáng, còn bên kia có khả năng. Đây là quyền riêng, khác với cấp dưỡng nuôi con, và chỉ được áp dụng trong những điều kiện nhất định; bạn nên tra kỹ quy định hiện hành.
Người nội trợ cũng nên nghĩ trước về những việc thiết thực sau ly hôn: tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, bảo hiểm y tế, học lại nghề, tìm việc làm. Phần tài sản được chia nên được dùng một phần cho những việc này, không chỉ cho chỗ ở.
Khi chuẩn bị yêu cầu, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem dòng thời gian và chứng cứ của mình, biết nên nhấn mạnh yếu tố nào, có nên yêu cầu cấp dưỡng giữa vợ chồng hay không, và mức đề nghị hợp lý.
Câu hỏi thường gặp
Ở nhà nội trợ không đi làm thì khi ly hôn có được chia tài sản không?
Có. Luật Hôn nhân và gia đình coi lao động của vợ, chồng trong gia đình như lao động có thu nhập. Người nội trợ được tính công sức đóng góp vào tài sản chung và được chia theo nguyên tắc chung, kể cả khi tài sản đứng tên người đi làm.
Người chồng ở nhà chăm con có được tính công sức như người vợ không?
Có. Quy định áp dụng cho cả vợ và chồng, không phân biệt giới. Người nào thực tế lo việc nội trợ, chăm con, chăm cha mẹ thì công sức đó được ghi nhận khi toà xem xét chia tài sản chung.
Công sức nội trợ có được quy ra tiền cụ thể không?
Thường không có công thức quy đổi thành một con số cố định. Toà xem công sức nội trợ như một yếu tố trong tổng thể khi xác định tỉ lệ chia, cùng với hoàn cảnh, lợi ích nghề nghiệp và lỗi của mỗi bên. Kết quả là tỉ lệ chia, không phải một khoản lương được tính ngược.
Thuê giúp việc thì công sức nội trợ có còn được tính không?
Vẫn được xem xét, nhưng toà sẽ nhìn vào việc người đó thực tế làm gì. Nếu có giúp việc toàn thời gian và người ở nhà ít tham gia chăm sóc gia đình, phần công sức nội trợ sẽ không phải yếu tố nặng ký như khi tự mình đảm đương mọi việc.
Làm sao chứng minh mình đã ở nhà chăm con nhiều năm?
Có thể dùng giấy tờ trường học ghi tên phụ huynh liên hệ, hồ sơ khám chữa bệnh ghi người đưa con đi khám, xác nhận của hàng xóm, giáo viên, người thân, và giấy tờ nghỉ việc. Một dòng thời gian rõ ràng giúp gắn các chứng cứ rời rạc này lại với nhau.
Ngoài chia tài sản, người nội trợ có thể yêu cầu gì thêm?
Luật có quy định về cấp dưỡng giữa vợ và chồng khi ly hôn trong trường hợp một bên khó khăn, túng thiếu có yêu cầu và có lý do chính đáng. Đây là quyền có điều kiện, khác với cấp dưỡng nuôi con. Nên hỏi luật sư để biết trường hợp của mình có đủ điều kiện hay không.