DonPhuong.comĐơn Phương
Đơn phương ly hôn: điều kiện và căn cứ

Đơn phương ly hôn là gì và khi nào toà chấp nhận cho ly hôn

Đơn phương ly hôn là ly hôn theo yêu cầu của một bên. Bài giải thích ai được đứng đơn, toà cho ly hôn khi nào, khi nào bị bác và toà giải quyết những gì.

Wide shot of a quiet courthouse corridor in Vietnam at morning, a woman seen from behind sitting alone on a long wooden bench, slate blue walls, soft window light

Đơn phương ly hôn là cách gọi quen thuộc của "ly hôn theo yêu cầu của một bên": chỉ vợ hoặc chỉ chồng muốn chấm dứt hôn nhân, người kia không đồng ý hoặc không hợp tác, nên người muốn ly hôn phải nộp đơn khởi kiện để toà án giải quyết. Toà không cho ly hôn chỉ vì một bên muốn. Toà cho ly hôn khi hoà giải không thành và có căn cứ cho thấy hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, hoặc có bạo lực gia đình, hoặc người kia đã bị toà tuyên bố mất tích.

Nói cách khác, chữ "đơn phương" chỉ mô tả việc ai khởi động thủ tục, còn quyết định cuối cùng vẫn thuộc về toà dựa trên chứng cứ. Bài này đi qua bức tranh tổng thể: ai được đứng đơn, toà nhìn vào đâu để chấp nhận, những tình huống toà không giải quyết hoặc bác yêu cầu, và cùng với việc chấm dứt hôn nhân thì toà còn phải giải quyết những gì. Các căn cứ cụ thể và từng tình huống đặc biệt được đi sâu ở các bài khác cùng chuyên mục.

Đơn phương ly hôn khác thuận tình ly hôn ở điểm nào

Luật Hôn nhân và gia đình 2014 chia việc ly hôn thành hai đường. Đường thứ nhất là thuận tình ly hôn: cả hai vợ chồng cùng muốn chấm dứt, cùng ký đơn, và đã tự thoả thuận được việc nuôi con, cấp dưỡng, chia tài sản. Khi đó toà chủ yếu kiểm tra xem sự đồng thuận có thật sự tự nguyện không và thoả thuận có bảo đảm quyền lợi chính đáng của vợ và con không, rồi ra quyết định công nhận. Đây là việc dân sự, không có bên "kiện" và bên "bị kiện".

Đường thứ hai là ly hôn theo yêu cầu của một bên. Chỉ cần một trong hai điều kiện của thuận tình bị thiếu là hồ sơ chuyển sang đường này: một người không muốn ly hôn, hoặc cả hai muốn ly hôn nhưng không thống nhất được ai nuôi con, chia nhà thế nào, khoản nợ ai trả. Lúc đó người nộp đơn trở thành nguyên đơn, người kia là bị đơn, và vụ việc được giải quyết theo thủ tục vụ án dân sự với đủ các bước thụ lý, thu thập chứng cứ, hoà giải, xét xử.

Điểm khác căn bản nằm ở gánh nặng chứng minh. Trong thuận tình ly hôn, không ai phải chứng minh hôn nhân đã đổ vỡ, vì chính hai người đã thừa nhận điều đó. Trong đơn phương ly hôn, nguyên đơn phải đưa ra được lý do và chứng cứ đủ để toà kết luận hôn nhân không thể tiếp tục. Đó là lý do cùng một cặp vợ chồng, đi đường thuận tình có thể xong trong vài tháng, còn đi đường đơn phương có thể kéo dài hơn nhiều và tốn công chuẩn bị hơn.

Ai có quyền đứng đơn yêu cầu ly hôn

Vợ hoặc chồng. Đây là trường hợp phổ biến nhất. Mỗi người trong cuộc hôn nhân đều có quyền yêu cầu toà giải quyết ly hôn, không cần người kia đồng ý hay ký tên. Quyền này gắn với nhân thân, nên về nguyên tắc người khác không đứng đơn thay khi vợ, chồng vẫn còn tự nhận thức và quyết định được.

Cha, mẹ hoặc người thân thích khác, trong một trường hợp hẹp. Luật cho phép người thân yêu cầu ly hôn thay khi một bên vợ hoặc chồng bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến không nhận thức, làm chủ được hành vi, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chính người chồng hoặc vợ kia gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ, tinh thần. Phải có đủ cả hai vế, thiếu một vế thì người thân không đứng đơn được.

Người chồng bị hạn chế trong một khoảng thời gian. Chồng không có quyền yêu cầu ly hôn khi vợ đang có thai, sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Đây là quy định bảo vệ người mẹ và trẻ sơ sinh, không áp dụng ngược lại: người vợ trong giai đoạn đó vẫn có quyền nộp đơn nếu muốn.

Người đang ở nước ngoài, người đang chấp hành án. Vẫn có quyền yêu cầu ly hôn, chỉ khác ở cách nộp đơn, cách uỷ quyền cho người khác tham gia tố tụng thay ở những phần việc được phép, và thời gian giải quyết thường dài hơn. Riêng việc quyết định có ly hôn hay không thì phải do chính đương sự bày tỏ.

Toà cho ly hôn khi nào: ba nhóm căn cứ

Khi một bên yêu cầu ly hôn mà hoà giải tại toà không thành, toà xem hồ sơ có rơi vào một trong ba nhóm căn cứ hay không. Nhóm thứ nhất là có hành vi bạo lực gia đình: đánh đập, hành hạ, đe doạ, cưỡng ép, cô lập, kiểm soát kinh tế làm người kia lệ thuộc… Nhóm thứ hai là vợ hoặc chồng vi phạm nghiêm trọng quyền, nghĩa vụ của vợ chồng, làm cho hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài và mục đích hôn nhân không đạt được. Nhóm thứ ba là người kia đã bị toà tuyên bố mất tích.

Nhóm thứ hai là nhóm rộng nhất và cũng là nơi phần lớn hồ sơ rơi vào. Toà không cần một hành vi "nặng" duy nhất, mà nhìn vào tổng thể: vợ chồng đã ly thân bao lâu, có còn quan tâm, chăm sóc nhau không, có ngoại tình kéo dài không, có bỏ mặc gia đình không, các lần hàng xóm, họ hàng, chính quyền cơ sở đứng ra khuyên giải đã có kết quả gì. Toà án nhân dân tối cao từng có văn bản hướng dẫn cách hiểu "tình trạng trầm trọng" để các toà áp dụng thống nhất; bạn nên tra bản hướng dẫn đang có hiệu lực.

Một điểm hay bị hiểu nhầm: nộp đơn rồi không có nghĩa là toà phải cho ly hôn. Nếu hồ sơ chỉ có lời kể một phía, bên kia phủ nhận và không có gì kiểm chứng, toà có thể bác yêu cầu. Việc chuẩn bị chứng cứ vì vậy cần làm trước khi nộp đơn, không phải sau.

Đường đi của một vụ đơn phương ly hôn

Mỗi toà có cách sắp lịch riêng, nhưng thứ tự các bước theo Bộ luật Tố tụng dân sự về cơ bản như sau:

  1. Nộp đơn khởi kiện kèm giấy tờ tối thiểu (giấy chứng nhận kết hôn, giấy tờ tuỳ thân, giấy khai sinh của con, giấy tờ về tài sản nếu yêu cầu chia) tại toà án có thẩm quyền, thường là nơi bị đơn cư trú, làm việc. Từ 1/7/2025, toà cấp sơ thẩm là Toà án nhân dân khu vực.
  2. Toà xem xét đơn, có thể yêu cầu sửa đổi, bổ sung. Nếu hồ sơ đủ, toà báo nộp tạm ứng án phí; nộp xong và gửi biên lai thì toà thụ lý vụ án.
  3. Toà thông báo cho bị đơn, bị đơn có thời hạn để gửi ý kiến bằng văn bản và chứng cứ của mình.
  4. Phiên họp kiểm tra việc giao nộp, tiếp cận, công khai chứng cứ và hoà giải. Hoà giải ở đây là để xem hai bên còn hàn gắn được không, hoặc ít nhất thống nhất được phần con cái, tài sản.
  5. Đưa vụ án ra xét xử nếu hoà giải không thành. Hội đồng xét xử nghe hai bên, xem chứng cứ, rồi tuyên án.
  6. Bản án có hiệu lực sau thời hạn kháng cáo, kháng nghị mà không ai kháng cáo; sau đó việc ly hôn được ghi chú vào sổ hộ tịch.

Ở bất kỳ bước nào, hai bên vẫn có thể quay sang thoả thuận. Khi đã thống nhất được mọi vấn đề, toà có thể lập biên bản hoà giải thành và ra quyết định công nhận, thay vì phải xét xử.

Khi nào toà không giải quyết hoặc bác yêu cầu ly hôn

Người chồng nộp đơn khi vợ đang mang thai, sinh con hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Toà trả lại đơn, hoặc nếu đã thụ lý thì đình chỉ. Người chồng phải chờ hết giai đoạn đó mới nộp lại được.

Không đủ căn cứ. Hồ sơ chỉ cho thấy mâu thuẫn bình thường của đời sống vợ chồng, chưa tới mức trầm trọng, bên kia vẫn muốn hàn gắn và thể hiện điều đó bằng hành động. Toà có thể ra bản án không chấp nhận yêu cầu ly hôn. Bản án đó không khoá cửa vĩnh viễn: theo nguyên tắc tố tụng, khi tình hình thay đổi, người có yêu cầu vẫn có thể khởi kiện lại.

Nguyên đơn rút đơn hoặc vắng mặt không có lý do. Nguyên đơn đã được triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng mặt không vì sự kiện bất khả kháng thì bị coi như từ bỏ việc khởi kiện, toà đình chỉ giải quyết.

Hai người không có hôn nhân hợp pháp. Nếu chưa đăng ký kết hôn, toà không "xử ly hôn" mà tuyên bố không công nhận quan hệ vợ chồng; con cái và tài sản vẫn được giải quyết, nhưng theo hướng khác.

Cùng với việc ly hôn, toà còn giải quyết những gì

Một bản án ly hôn hiếm khi chỉ có một dòng "chấp nhận yêu cầu ly hôn". Theo yêu cầu của các bên, toà giải quyết luôn ba nhóm việc đi kèm. Thứ nhất là con chung: ai trực tiếp nuôi, người kia cấp dưỡng bao nhiêu và theo kỳ nào, quyền thăm nom ra sao. Con dưới 36 tháng tuổi về nguyên tắc được giao cho mẹ nếu mẹ đủ điều kiện, con từ đủ 7 tuổi được hỏi nguyện vọng.

Thứ hai là tài sản chung và nợ chung: nhà, đất, xe, tiền gửi, cổ phần, khoản vay. Nguyên tắc là chia đôi nhưng có tính đến hoàn cảnh mỗi bên, công sức đóng góp (lao động nội trợ được coi như lao động có thu nhập), lỗi của mỗi bên trong việc vi phạm nghĩa vụ vợ chồng. Thứ ba là các yêu cầu khác như cấp dưỡng giữa vợ chồng trong trường hợp đặc biệt.

Bạn có quyền chọn chỉ yêu cầu ly hôn và để phần tài sản giải quyết sau bằng một vụ kiện khác, nếu tài sản phức tạp hoặc chưa đủ giấy tờ. Cách làm này giúp phần quan hệ hôn nhân xong sớm hơn, nhưng đổi lại phải đi thêm một vụ nữa. Phần con chung thì gần như luôn được giải quyết cùng lúc vì toà phải bảo đảm quyền lợi của con ngay khi cha mẹ ly hôn.

Trước khi nộp đơn, tự trả lời mấy câu này

Danh sách dưới đây không thay cho tư vấn, nhưng giúp bạn biết mình đang thiếu gì trước khi bước vào toà:

  • Mình thuộc nhóm căn cứ nào, và có những gì chứng minh điều đó ngoài lời kể của mình?
  • Bên kia đang cư trú, làm việc ở đâu? Nếu không biết, có địa chỉ cuối cùng và người biết tin không?
  • Có giữ bản chính giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của con không? Mất thì đã xin trích lục chưa?
  • Mình muốn nuôi con nào, đề nghị cấp dưỡng dựa trên chi tiêu thực tế nào?
  • Tài sản chung gồm những gì, giấy tờ đứng tên ai, có khoản nợ chung nào không?
  • Có khả năng thoả thuận được với bên kia không, nếu có thì đường thuận tình có nhanh hơn không?

Mỗi hồ sơ có tình tiết riêng, nên bài này chỉ giúp bạn nắm nguyên lý. Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, và luôn tra văn bản hiện hành vì quy định có thể đã được sửa đổi, bổ sung.

Câu hỏi thường gặp

Đơn phương ly hôn có cần chữ ký của vợ hoặc chồng không?

Không cần. Đơn khởi kiện chỉ do người yêu cầu ký. Toà sẽ thông báo cho bên kia và mời tham gia hoà giải, xét xử. Việc bên kia không ký, không đến hay không đồng ý không làm vụ án dừng lại, nhưng người nộp đơn vẫn phải chứng minh có căn cứ để toà cho ly hôn.

Toà có bắt buộc hoà giải trước khi xử ly hôn đơn phương không?

Có. Hoà giải là thủ tục bắt buộc trong vụ ly hôn, trừ một số trường hợp luật cho phép không tiến hành được như bị đơn cố tình vắng mặt. Hoà giải không chỉ để hàn gắn mà còn để hai bên thống nhất các phần con cái, tài sản, giúp rút ngắn thời gian xét xử.

Nếu toà bác đơn thì có nộp lại được không?

Theo nguyên tắc tố tụng dân sự hiện hành, bản án không chấp nhận yêu cầu ly hôn không cấm người đó khởi kiện lại về sau. Thường người ta nộp lại khi có tình tiết mới, ví dụ ly thân lâu hơn, mâu thuẫn trầm trọng hơn, có thêm chứng cứ. Nên hỏi luật sư về thời điểm phù hợp.

Đơn phương ly hôn có tốn kém hơn thuận tình không?

Thường tốn thời gian và công sức hơn vì phải thu thập chứng cứ, tham gia nhiều buổi làm việc, có thể có thẩm định tài sản. Án phí được tính theo quy định về án phí, lệ phí toà án và phụ thuộc việc có tranh chấp tài sản hay không, nên bạn cần tra mức đang áp dụng tại thời điểm nộp.

Người chồng có bị cấm ly hôn vĩnh viễn khi vợ có con nhỏ không?

Không. Hạn chế chỉ áp dụng trong thời gian vợ đang có thai, sinh con hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Hết giai đoạn đó, người chồng được quyền nộp đơn như bình thường. Người vợ thì không bị hạn chế, có thể nộp đơn bất cứ lúc nào.

Ly hôn đơn phương có được giải quyết luôn chuyện con và tài sản không?

Được, nếu bạn yêu cầu trong đơn. Con chung gần như luôn được giải quyết cùng lúc. Tài sản thì có thể yêu cầu chia ngay hoặc tách ra giải quyết bằng vụ kiện khác sau khi ly hôn, tuỳ tài sản có phức tạp, đủ giấy tờ hay không.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138