Muốn đơn phương chấm dứt hợp đồng vì người lao động thường xuyên không hoàn thành công việc, công ty phải có quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc do chính công ty ban hành, có tiêu chí rõ, đã tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở nếu có, đánh giá người lao động đúng theo quy chế đó, và cho thấy việc không hoàn thành là thường xuyên chứ không phải một lần. Cảm nhận của quản lý trực tiếp không thay được quy chế.
Đây là căn cứ được dùng nhiều nhất và cũng dễ bị dùng sai nhất, vì "làm không tốt" là câu ai cũng nói được. Bài này giải thích từng điều kiện, những tài liệu người lao động nên yêu cầu xem, cách phản hồi kết quả đánh giá, và những tình huống cho thấy căn cứ này đang bị dùng làm cái cớ. Quy định chi tiết nằm ở Bộ luật Lao động 2019 và nghị định hướng dẫn, có thể đã sửa đổi, nên tra văn bản hiện hành.
Ba điều kiện công ty phải đáp ứng
Có quy chế đánh giá bằng văn bản. Tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc phải được quy định trong quy chế của công ty. Một bảng chỉ tiêu nằm trong máy của trưởng phòng, chưa từng được ban hành hay phổ biến, khó được coi là quy chế. Luật yêu cầu khi ban hành quy chế này, công ty tham khảo ý kiến tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở, nơi có tổ chức đó.
Tiêu chí phải đo được và gắn với công việc trong hợp đồng. Tiêu chí kiểu "nhiệt tình", "có tinh thần" khó dùng để kết luận không hoàn thành. Tiêu chí đo được là số lượng, thời hạn, tỉ lệ lỗi, mức chất lượng cụ thể. Tiêu chí cũng phải gắn với công việc ghi trong hợp đồng; đánh giá một kế toán theo chỉ tiêu doanh số là lệch.
Không hoàn thành phải là "thường xuyên". Một kỳ đánh giá kém không đủ. Chữ "thường xuyên" nghĩa là lặp lại qua nhiều kỳ theo cách quy chế định nghĩa. Quy chế tốt sẽ ghi rõ bao nhiêu kỳ liên tiếp hoặc bao nhiêu kỳ trong một năm thì được coi là thường xuyên.
Gánh chứng minh nằm ở công ty. Khi có tranh chấp, công ty là bên viện dẫn căn cứ nên phải đưa ra quy chế, kết quả đánh giá từng kỳ và chứng cứ cho kết quả đó. Người lao động không phải tự chứng minh mình làm tốt, nhưng nên giữ tài liệu để phản bác khi cần.
Tài liệu người lao động nên đề nghị được xem
Khi nghe phong thanh về việc bị đánh giá không đạt, hoặc khi đã nhận thông báo, người lao động nên đề nghị công ty cung cấp bằng văn bản: bản quy chế đánh giá đang áp dụng và ngày ban hành; bản mô tả công việc hoặc chỉ tiêu được giao cho vị trí của mình; kết quả đánh giá từng kỳ có chữ ký người đánh giá; và biên bản các buổi trao đổi về kết quả nếu có.
Đề nghị này nên gửi qua thư điện tử công ty hoặc văn bản có ký nhận, lời lẽ ngắn gọn, nêu mục đích là "để hiểu rõ kết quả và có hướng khắc phục". Công ty từ chối cung cấp, hoặc không có quy chế nào để đưa ra, là thông tin quan trọng cho bước sau.
Song song, người lao động tự lưu những gì mình có: thư giao việc, báo cáo đã nộp, lời khen hoặc xác nhận hoàn thành từ khách hàng, đồng nghiệp, các thay đổi nhiệm vụ đột ngột. Đừng sao chép dữ liệu mật của công ty ra ngoài; chỉ giữ tài liệu liên quan trực tiếp đến công việc của chính mình và được phép giữ.
Dấu hiệu căn cứ đang bị dùng làm cái cớ
Có vài mẫu tình huống thường thấy. Thứ nhất, chỉ tiêu được nâng đột ngột riêng với một người, ngay sau khi người đó từ chối tăng ca, đề nghị tăng lương, hoặc báo tin mang thai. Thứ hai, quy chế được ban hành sau khi đã có ý định cho nghỉ, rồi áp ngược về các kỳ trước. Thứ ba, người lao động bị chuyển sang việc khác hẳn chuyên môn rồi bị đánh giá không đạt ở việc mới.
Thứ tư, kết quả đánh giá chỉ có một dòng nhận xét chung, không có số liệu, không ai giải thích. Thứ năm, các kỳ trước đều đạt, được thưởng, chỉ một kỳ gần nhất bị chấm kém rồi lập tức có thông báo chấm dứt. Những mẫu này không tự động làm việc chấm dứt trở thành trái luật, nhưng là điểm để đặt câu hỏi, để yêu cầu giải thích và để luật sư xem xét kỹ.
Với lao động nữ đang mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, ngay cả khi có kết quả đánh giá kém, công ty cũng không được đơn phương chấm dứt trong thời gian được bảo vệ.
Phản hồi một kết quả đánh giá không đạt
Nhận kết quả đánh giá kém chưa phải là bị cho nghỉ. Phản hồi đúng cách ở giai đoạn này vừa giúp cải thiện thật, vừa để lại dấu vết nếu sau này có tranh chấp.
- Đọc kỹ tiêu chí và số liệu được dùng; ghi lại chỗ nào không rõ hoặc sai so với thực tế.
- Đề nghị một buổi trao đổi với người đánh giá, sau buổi gửi thư điện tử tóm tắt những gì đã nói.
- Nếu không đồng ý, gửi ý kiến bằng văn bản kèm bằng chứng, giọng trung tính, không công kích cá nhân.
- Đề nghị kế hoạch cải thiện có mốc thời gian và sự hỗ trợ cụ thể, như đào tạo hay điều chỉnh khối lượng việc.
- Thực hiện kế hoạch đó và lưu kết quả từng mốc.
- Nếu công ty có công đoàn hoặc tổ chức đại diện người lao động, thông tin cho họ biết tình hình.
Phản hồi bằng văn bản có hai tác dụng. Nó cho thấy người lao động thiện chí, và nó tạo ra một chuỗi chứng cứ theo thời gian. Khi về sau có tranh chấp, chuỗi đó thường thuyết phục hơn lời kể lại.
Thời hạn báo trước và quyền lợi khi bị cho nghỉ theo căn cứ này
Nếu công ty đủ điều kiện và quyết định chấm dứt, thời hạn báo trước tính theo loại hợp đồng: ít nhất 45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng 12 đến 36 tháng, 3 ngày làm việc với hợp đồng dưới 12 tháng. Trong thời gian báo trước, người lao động vẫn đi làm, vẫn được trả lương và đóng bảo hiểm.
Bị chấm dứt vì không hoàn thành công việc không phải là bị sa thải. Người lao động vẫn có quyền nhận trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa tham gia bảo hiểm thất nghiệp, nếu đã làm từ đủ 12 tháng trở lên, và vẫn có thể xin hưởng trợ cấp thất nghiệp nếu đủ điều kiện đóng. Thông báo không nhắc đến các khoản này thì nên đề nghị bổ sung.
Ví dụ giả định: một nhân viên làm bốn năm, trong đó hai năm đầu công ty chưa đóng bảo hiểm thất nghiệp. Phần trợ cấp thôi việc được tính cho hai năm chưa đóng đó, theo nguyên tắc mỗi năm nửa tháng tiền lương bình quân. Chi tiết cách tính có ở chuyên mục trợ cấp.
Hai ví dụ giả định để so sánh
Ví dụ giả định thứ nhất: một nhân viên bán hàng có quy chế đánh giá ban hành từ đầu năm, đã phổ biến cho cả phòng, ghi rõ chỉ tiêu doanh số theo quý và quy định "không đạt dưới một mức nhất định trong ba quý liên tiếp" là thường xuyên không hoàn thành. Nhân viên được đánh giá theo đúng quy chế, sau mỗi quý có buổi trao đổi, có kế hoạch cải thiện, nhưng ba quý liền vẫn dưới mức. Trường hợp này căn cứ của công ty khá vững, việc người lao động cần kiểm chủ yếu là thời hạn báo trước và các khoản thanh toán.
Ví dụ giả định thứ hai: một nhân viên hành chính chưa từng thấy quy chế đánh giá nào, chỉ nhận một thư điện tử của trưởng phòng nói "làm việc chậm, không đáp ứng yêu cầu", rồi một tuần sau nhận thông báo chấm dứt vì không hoàn thành công việc. Trước đó, các kỳ xét thưởng đều xếp loại đạt. Ở đây, cả ba điều kiện đều có vấn đề: không có quy chế, không có tiêu chí đo được, không có yếu tố thường xuyên. Người lao động có cơ sở để đề nghị công ty xem xét lại.
Phần lớn tình huống thực tế nằm giữa hai ví dụ này. Vì vậy, thay vì kết luận sớm "công ty sai" hay "mình sai", hãy đặt hồ sơ của mình cạnh ba điều kiện và đánh dấu từng điều kiện đã có bằng chứng hay chưa.
Khi căn cứ không đứng vững
Không có quy chế, hoặc quy chế ban hành sai thủ tục. Đây là lỗ hổng lớn nhất. Không có quy chế thì không có thước đo hợp lệ để nói "không hoàn thành".
Đánh giá không theo quy chế. Quy chế ghi đánh giá theo quý mà công ty kết luận sau một tháng, hoặc dùng tiêu chí không có trong quy chế, thì kết luận dễ bị bác.
Thiếu yếu tố "thường xuyên". Một hoặc hai lần không đạt rải rác chưa chắc đủ, tuỳ quy chế định nghĩa.
Hướng xử lý. Gửi văn bản đề nghị công ty xem xét lại, nêu cụ thể điểm thiếu. Không được giải quyết thì có thể yêu cầu hoà giải hoặc khởi kiện trong thời hiệu; trình tự có ở chuyên mục khiếu nại và tranh chấp. Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo quy chế, kết quả đánh giá và thư từ trao đổi. Tra văn bản hiện hành vì hướng dẫn về quy chế đánh giá có thể đã thay đổi.
Câu hỏi thường gặp
Công ty không có quy chế đánh giá thì có được cho nghỉ vì làm không tốt không?
Căn cứ này gắn với tiêu chí trong quy chế của công ty. Không có quy chế thì rất khó chứng minh "thường xuyên không hoàn thành công việc" theo đúng nghĩa của luật. Người lao động nên đề nghị công ty đưa ra quy chế bằng văn bản.
Một quý không đạt chỉ tiêu có bị cho nghỉ ngay được không?
Thường là không đủ, vì luật dùng chữ "thường xuyên". Mức độ thường xuyên được xác định theo quy chế của từng công ty, nên đọc quy chế xem cần bao nhiêu kỳ không đạt và trong khoảng thời gian nào.
Bị chuyển sang việc khác rồi bị chấm là không hoàn thành thì sao?
Cần xem việc chuyển có đúng luật không và tiêu chí đánh giá có gắn với công việc trong hợp đồng không. Đánh giá ở việc mới, khác chuyên môn, mà dùng làm căn cứ chấm dứt là điểm đáng đặt câu hỏi. Nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với hồ sơ cụ thể.
Bị cho nghỉ vì không hoàn thành công việc có mất trợ cấp thôi việc không?
Không. Đây là đơn phương chấm dứt, không phải sa thải. Người làm việc thường xuyên từ đủ 12 tháng trở lên vẫn được trợ cấp thôi việc cho phần thời gian chưa tham gia bảo hiểm thất nghiệp, trừ khi đủ điều kiện hưởng lương hưu.
Có nên ký vào bản đánh giá mà mình không đồng ý không?
Có thể ký với ghi chú "đã nhận, không đồng ý, ý kiến gửi kèm" rồi gửi văn bản nêu lý do. Cách này vừa xác nhận đã được thông báo kết quả, vừa giữ quyền phản đối. Tránh ký trơn vào dòng "nhất trí với kết quả".
Đang mang thai mà bị đánh giá kém thì công ty có được chấm dứt không?
Không. Lao động nữ mang thai, đang nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi thuộc nhóm công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng, kể cả khi có kết quả đánh giá kém. Nên gửi công ty văn bản thông báo tình trạng kèm giấy tờ chứng minh.