Công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động với lao động nữ đang mang thai, người lao động đang nghỉ thai sản hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Luật cũng cấm sa thải, cấm đơn phương chấm dứt vì lý do kết hôn, mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con nhỏ. Ngoại lệ hẹp, chủ yếu khi người sử dụng lao động là cá nhân đã chết hoặc mất năng lực hành vi dân sự, hoặc doanh nghiệp chấm dứt hoạt động.
Đây là một trong những bảo vệ mạnh nhất của Bộ luật Lao động 2019, nhưng cũng là chỗ nhiều người bị thiệt nhất vì không biết hoặc ngại lên tiếng đúng lúc mình mệt mỏi nhất. Bài này nói rõ phạm vi bảo vệ, cách báo cho công ty biết tình trạng của mình, những tình huống hay gặp như hết hạn hợp đồng hay bị ép viết đơn, và việc cần làm khi đã nhận thông báo cho nghỉ. Quy định có thể đã được sửa đổi, hãy tra văn bản hiện hành.
Phạm vi bảo vệ: ai, trong khoảng thời gian nào
Lao động nữ mang thai. Bảo vệ bắt đầu từ khi mang thai, không phụ thuộc tháng thai. Điều cần là có giấy tờ y tế xác nhận việc mang thai.
Người lao động đang nghỉ thai sản. Gồm thời gian nghỉ sinh con theo chế độ bảo hiểm xã hội, và các trường hợp nghỉ thai sản khác theo quy định. Quy định dùng chữ "người lao động", nên cần tra xem trường hợp lao động nam nghỉ chế độ khi vợ sinh hay nhận con nuôi được bảo vệ đến đâu.
Người lao động nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Bảo vệ kéo dài cho đến khi con tròn 12 tháng. Giấy khai sinh của con là giấy tờ chứng minh chính.
Cả đơn phương chấm dứt lẫn sa thải. Công ty không được đơn phương chấm dứt với nhóm này. Với kỷ luật, luật không cho xử lý kỷ luật lao động trong thời gian mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi; hết thời gian đó mà thời hiệu xử lý đã hết thì được kéo dài thêm nhưng có giới hạn.
Báo cho công ty biết tình trạng của mình
Bảo vệ của luật gắn với sự thật là bạn đang mang thai hay nuôi con nhỏ, không chỉ với việc công ty có biết hay không. Tuy vậy, trên thực tế, một văn bản cho thấy công ty đã được thông báo làm mọi việc rõ ràng hơn rất nhiều, nhất là khi sau đó có quyết định bất lợi.
Cách đơn giản là gửi phòng nhân sự một thư điện tử hoặc văn bản ngắn: thông báo đang mang thai, kèm bản sao giấy xác nhận của cơ sở y tế, đề nghị công ty lưu hồ sơ để bố trí công việc phù hợp. Với người đang nuôi con nhỏ, gửi bản sao giấy khai sinh của con khi quay lại làm sau nghỉ sinh. Giữ lại bản đã gửi và phản hồi của công ty.
Nếu vì lý do riêng chưa muốn công bố việc mang thai, hãy chuẩn bị sẵn giấy xác nhận, để khi có bất kỳ thông báo bất lợi nào thì gửi ngay. Một số chế độ khác như không làm thêm giờ, không đi công tác xa khi mang thai từ tháng thứ bảy, được nghỉ đi khám thai, cũng cần công ty biết thì mới bố trí được.
Hết hạn hợp đồng trong lúc mang thai hoặc nuôi con nhỏ
Đây là tình huống gặp nhiều nhất. Hết hạn hợp đồng là một cách chấm dứt riêng, không phải đơn phương chấm dứt, nên nhiều công ty cho rằng cứ hết hạn là thôi. Luật xử lý tình huống này bằng một quy định riêng: khi hợp đồng hết hạn trong thời gian lao động nữ mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, người lao động được ưu tiên giao kết hợp đồng mới.
Chữ "ưu tiên" không đồng nghĩa với việc công ty buộc phải ký trong mọi trường hợp, nhưng công ty không thể dùng việc hết hạn như cái cớ để loại người mang thai khi vị trí đó vẫn còn và vẫn cần người. Nếu ngay sau khi không ký tiếp, công ty tuyển người khác vào đúng vị trí, đó là dấu hiệu cần ghi nhận.
Cũng cần kiểm lại hợp đồng có thật sự là hợp đồng xác định thời hạn không. Nếu đã ký nối tiếp nhiều lần, hoặc đã hết hạn mà vẫn tiếp tục làm việc quá 30 ngày, hợp đồng có thể đã thành không xác định thời hạn, khi đó không có chuyện "hết hạn". Chi tiết có ở bài về hợp đồng hết hạn không ký tiếp trong chuyên mục này.
Những cách cho nghỉ trá hình thường gặp
Đề nghị viết đơn xin nghỉ. Công ty biết không được cho nghỉ nên đề nghị người lao động tự viết đơn, kèm lời hứa "hỗ trợ thêm". Đơn tự nguyện làm mất lớp bảo vệ, nên không ký khi chưa hiểu rõ hệ quả.
Điều chuyển sang việc nặng, xa hoặc giờ giấc khó. Mục đích là khiến người lao động tự bỏ. Luật cấm bố trí lao động nữ mang thai làm một số việc nặng nhọc, độc hại, làm đêm, đi công tác xa trong những giai đoạn nhất định; việc điều chuyển như vậy có thể chính là vi phạm.
Cắt thưởng, hạ bậc, tách khỏi nhóm. Không trực tiếp cho nghỉ nhưng tạo áp lực. Đây có thể là phân biệt đối xử vì giới, vì mang thai, và nên được ghi lại theo thời gian.
Gọi là "cắt giảm" nhưng chỉ cắt một người. Cắt giảm vì thay đổi cơ cấu, lý do kinh tế có thủ tục riêng, có phương án sử dụng lao động. Một "cắt giảm" chỉ chạm đúng người mang thai cần được đặt câu hỏi kỹ; mối quan hệ giữa thủ tục cắt giảm và nhóm được bảo vệ là vùng nên hỏi luật sư.
Đã nhận thông báo cho nghỉ: các bước nên làm
Giữ bình tĩnh, ưu tiên sức khoẻ, và để lại dấu vết bằng văn bản. Thứ tự gợi ý như sau.
- Không ký vào bất kỳ đơn xin nghỉ, biên bản thoả thuận chấm dứt nào tại chỗ; xin thời gian đọc lại.
- Chụp và giữ thông báo, ghi ngày nhận và người trao.
- Gửi công ty văn bản nêu mình đang mang thai, đang nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi, kèm bản sao giấy tờ, đề nghị thu hồi thông báo.
- Tiếp tục đi làm hoặc giữ đúng chế độ nghỉ đang hưởng, không tự bỏ việc.
- Liên hệ công đoàn cơ sở hoặc tổ chức đại diện người lao động nếu có.
- Nếu công ty không thu hồi, tham khảo trình tự khiếu nại, hoà giải, khởi kiện và để ý thời hiệu.
Tranh chấp về đơn phương chấm dứt hợp đồng có thể đưa thẳng tới toà án mà không bắt buộc qua hoà giải viên lao động. Người lao động khởi kiện đòi quyền lợi do bị chấm dứt hợp đồng thường thuộc diện được miễn án phí theo quy định về án phí, cần tra lại văn bản hiện hành.
Chế độ thai sản khi hợp đồng đã chấm dứt
Một nỗi lo lớn của người bị cho nghỉ trong lúc mang thai là mất chế độ thai sản. Theo nguyên lý của pháp luật bảo hiểm xã hội, quyền hưởng chế độ khi sinh con gắn với thời gian đã đóng bảo hiểm xã hội trong khoảng 12 tháng trước khi sinh, chứ không chỉ gắn với việc còn hợp đồng vào ngày sinh. Người đã đóng đủ thời gian luật đòi hỏi mà hợp đồng chấm dứt trước khi sinh vẫn có thể được hưởng, khi đó tự nộp hồ sơ cho cơ quan bảo hiểm xã hội nơi cư trú.
Vì vậy, khi tranh chấp với công ty, đừng để nỗi lo mất chế độ đẩy mình vào việc ký những thoả thuận bất lợi. Hãy tra quá trình đóng bảo hiểm của mình trên ứng dụng hoặc cổng dịch vụ của cơ quan bảo hiểm xã hội, đếm số tháng đã đóng, và đối chiếu điều kiện trong Luật Bảo hiểm xã hội hiện hành. Luật Bảo hiểm xã hội đã được sửa đổi gần đây, điều kiện số tháng và mức hưởng có thể khác với những gì người quen kể lại.
Một điều nữa: công ty phải chốt và trả sổ, xác nhận thời gian đóng khi hợp đồng chấm dứt. Nếu công ty nợ đóng bảo hiểm, thời gian nợ có thể chưa được ghi nhận, ảnh hưởng tới quyền hưởng. Kiểm sớm để còn thời gian yêu cầu công ty đóng bù. Cách chốt sổ và các quyền lợi sau khi nghỉ được trình bày ở chuyên mục trợ cấp và quyền lợi của trang.
Khi nào nên hỏi luật sư
Những trường hợp nên hỏi người có chuyên môn sớm: công ty đưa ra thoả thuận chấm dứt kèm khoản tiền và điều khoản "không khiếu nại"; công ty viện dẫn lý do chấm dứt hoạt động, giải thể, sáp nhập; hợp đồng đã ký nhiều lần nên không rõ loại; hoặc công ty đang tiến hành thủ tục kỷ luật từ trước khi bạn mang thai.
Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo hợp đồng, thông báo, giấy tờ y tế, giấy khai sinh của con và thư từ trao đổi với công ty. Đây là giai đoạn sức khoẻ của mẹ và con là ưu tiên đầu tiên; việc giấy tờ có thể nhờ người thân hỗ trợ. Quy định về bảo vệ thai sản, chế độ bảo hiểm xã hội có thể đã được sửa đổi, nên tra văn bản hiện hành trước khi quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Công ty chưa biết mình mang thai mà đã gửi thông báo cho nghỉ thì sao?
Bảo vệ của luật gắn với việc bạn đang mang thai. Hãy gửi ngay cho công ty văn bản thông báo tình trạng kèm bản sao giấy xác nhận của cơ sở y tế và đề nghị thu hồi thông báo. Giữ lại bằng chứng ngày gửi.
Đang mang thai mà hết hạn hợp đồng thì công ty có phải ký tiếp không?
Luật cho người lao động quyền được ưu tiên giao kết hợp đồng mới khi hợp đồng hết hạn trong thời gian mang thai hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Nên kiểm lại loại hợp đồng, vì nhiều trường hợp hợp đồng đã thành không xác định thời hạn.
Công ty giải thể thì người đang nuôi con nhỏ có bị cho nghỉ không?
Doanh nghiệp chấm dứt hoạt động là một trong những ngoại lệ của quy định bảo vệ. Khi đó hợp đồng chấm dứt theo đường khác, người lao động vẫn có quyền nhận các khoản thanh toán, trợ cấp theo luật. Nên kiểm xem việc giải thể là thật hay chỉ là danh nghĩa.
Bị ép viết đơn xin nghỉ khi đang mang thai thì có rút lại được không?
Có thể gửi văn bản rút lại hoặc phản đối càng sớm càng tốt, nêu rõ hoàn cảnh bị ép. Việc chứng minh bị ép thường khó, nên giữ tin nhắn, ghi âm, lời chứng của người có mặt. Hỏi luật sư trên AI Cố Vấn với hồ sơ cụ thể.
Lao động nam nuôi con dưới 12 tháng tuổi có được bảo vệ không?
Quy định về người đang nghỉ thai sản và nuôi con dưới 12 tháng tuổi dùng chữ người lao động nói chung. Cách áp dụng cho lao động nam trong từng hoàn cảnh nên tra văn bản hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi luật sư để được trả lời chính xác.
Mang thai có bị công ty xử lý kỷ luật sa thải không?
Luật không cho xử lý kỷ luật lao động với lao động nữ trong thời gian mang thai, nghỉ thai sản, nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Hết thời gian đó, nếu thời hiệu đã hết thì có thể được kéo dài thêm nhưng có giới hạn, nên kiểm kỹ mốc thời gian.