Nếu người lao động nghỉ việc trái luật, Bộ luật Lao động 2019 buộc phải hoàn trả chi phí đào tạo theo hợp đồng đào tạo. Nếu nghỉ đúng luật, nghĩa vụ hoàn trả phụ thuộc vào điều khoản đã ký trong hợp đồng đào tạo: phần lớn hợp đồng ghi phải hoàn trả khi không làm đủ thời gian cam kết, thường theo tỉ lệ thời gian còn lại. Chi phí phải hoàn trả chỉ gồm những khoản có chứng từ hợp lệ, không phải con số công ty tự đặt.
Cam kết đào tạo xuất hiện nhiều ở các ngành kỹ thuật, hàng không, y tế, công nghệ, tài chính, nơi công ty bỏ tiền cho người lao động đi học chứng chỉ, học ở nước ngoài, hay kèm cặp dài hạn. Khi muốn nghỉ, người lao động thường bị đưa ra một con số rất lớn. Bài này giải thích hợp đồng đào tạo phải có gì, chi phí nào được tính, cách tính khi nghỉ giữa chừng, và những việc nên làm trước khi nộp thông báo. Quy định có thể đã sửa đổi, hãy tra văn bản hiện hành.
Hợp đồng đào tạo: khi nào phải có và có những gì
Khi công ty dùng kinh phí của mình, kể cả kinh phí do đối tác tài trợ, để đào tạo nâng cao trình độ, kỹ năng nghề, đào tạo lại cho người lao động ở trong nước hoặc nước ngoài, hai bên phải ký hợp đồng đào tạo nghề bằng văn bản. Hợp đồng này tách khỏi hợp đồng lao động, hoặc là một phụ lục riêng.
Theo nguyên lý của Bộ luật Lao động, hợp đồng đào tạo cần thể hiện: nghề đào tạo; địa điểm, thời gian đào tạo; chi phí đào tạo; thời hạn người lao động cam kết làm việc cho công ty sau đào tạo; trách nhiệm hoàn trả chi phí đào tạo; trách nhiệm của công ty. Thiếu những mục then chốt, đặc biệt là chi phí và thời hạn cam kết, thì việc đòi hoàn trả sau này yếu đi đáng kể.
Không phải mọi hoạt động đào tạo đều là đào tạo theo hợp đồng đào tạo nghề. Buổi hội nhập nhân viên mới, khoá huấn luyện an toàn bắt buộc theo quy định, buổi chia sẻ nội bộ, thường không thuộc diện phải hoàn trả, trừ khi đã được ký thành hợp đồng đào tạo với các mục nêu trên. Hãy tìm lại đúng văn bản bạn đã ký trước khi lo lắng về con số.
Chi phí đào tạo được tính những khoản nào
Luật liệt kê các khoản được tính vào chi phí đào tạo, với điều kiện có chứng từ hợp lệ. Theo nguyên lý chung, gồm:
- Chi phí trả cho người dạy.
- Tài liệu học tập.
- Trường, lớp, máy móc, thiết bị, vật liệu thực hành.
- Các chi phí khác hỗ trợ cho người học.
- Tiền lương, tiền đóng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, bảo hiểm thất nghiệp cho người học trong thời gian đi học.
- Nếu đào tạo ở nước ngoài, thêm chi phí đi lại và chi phí sinh hoạt trong thời gian ở nước ngoài.
Hai chữ quan trọng là "chứng từ hợp lệ". Khi công ty yêu cầu hoàn trả, người lao động có quyền đề nghị bảng kê chi tiết từng khoản kèm chứng từ. Con số khoán gọn, kiểu "khoá học trị giá bằng mười tháng lương", mà không có hoá đơn, hợp đồng với đơn vị đào tạo, phiếu chi, thì khó đứng vững khi có tranh chấp.
Ngược lại, nếu công ty có đủ chứng từ và hợp đồng đào tạo rõ ràng, người lao động nên tôn trọng cam kết đã ký. Đây là thoả thuận hai bên tự nguyện; công ty đã đầu tư thật.
Nghỉ đúng luật và nghỉ trái luật: khác nhau thế nào
Bảng sau tóm tắt hai tình huống chính. Lưu ý phần nghỉ đúng luật còn nhiều cách hiểu, nên đọc cùng phần giải thích bên dưới.
| Tình huống | Nghĩa vụ hoàn trả chi phí đào tạo | Nghĩa vụ khác |
|---|---|---|
| Nghỉ trái luật (báo thiếu ngày, không có căn cứ) | Phải hoàn trả theo luật và hợp đồng đào tạo | Bồi thường nửa tháng lương, tiền lương ngày không báo trước; mất trợ cấp thôi việc |
| Nghỉ đúng luật khi chưa hết thời gian cam kết | Theo điều khoản hợp đồng đào tạo; thường hoàn trả theo tỉ lệ thời gian còn lại | Không phải bồi thường do không báo trước |
| Nghỉ ngay vì công ty vi phạm (nợ lương, ngược đãi…) | Còn tranh luận; phụ thuộc hợp đồng và đánh giá của cơ quan giải quyết | Nên hỏi luật sư trước khi nghỉ |
| Đã làm đủ thời gian cam kết | Không phải hoàn trả | Như mọi trường hợp nghỉ đúng luật |
| Bị công ty cho nghỉ | Thường không phải hoàn trả nếu không do lỗi người lao động | Kiểm điều khoản hợp đồng đào tạo |
Luật nói rõ nghĩa vụ hoàn trả khi nghỉ trái luật, nhưng không liệt kê đầy đủ các tình huống nghỉ đúng luật. Vì vậy, điều khoản trong hợp đồng đào tạo là thứ quyết định nhiều nhất.
Cách tính khi nghỉ giữa thời gian cam kết
Phần lớn hợp đồng đào tạo ghi cách tính theo tỉ lệ: chi phí đào tạo nhân với thời gian cam kết còn lại, chia cho tổng thời gian cam kết. Cách này hợp lý vì phản ánh phần công ty chưa "thu hồi" được.
Ví dụ giả định: chi phí đào tạo có chứng từ là 120 triệu đồng, thời gian cam kết làm việc 24 tháng. Người lao động đã làm 18 tháng sau đào tạo rồi nghỉ đúng luật. Thời gian còn lại 6 tháng. Nếu hợp đồng ghi hoàn trả theo tỉ lệ, số phải hoàn trả là 120 triệu nhân 6 chia 24, bằng 30 triệu đồng. Nếu hợp đồng ghi hoàn trả toàn bộ bất kể đã làm bao lâu, đây là điều khoản dễ tranh cãi và nên hỏi thêm.
Một số hợp đồng còn kèm "tiền phạt vi phạm cam kết" ngoài chi phí đào tạo. Luật lao động không quy định khoản phạt kiểu này cho người lao động, nên điều khoản phạt cộng thêm thường gây tranh cãi về giá trị ràng buộc. Hãy tách riêng chi phí đào tạo có chứng từ với các khoản phạt khi đối chiếu.
Việc nên làm trước khi nộp thông báo
Nếu bạn đang còn cam kết đào tạo và muốn nghỉ, chuẩn bị theo thứ tự sau.
- Tìm hợp đồng đào tạo hoặc phụ lục, đọc kỹ thời gian cam kết, chi phí, cách tính hoàn trả, trường hợp miễn hoàn trả.
- Tính thời gian cam kết đã làm và còn lại, tính thử số tiền theo công thức trong hợp đồng.
- Đề nghị công ty cung cấp bảng kê chi phí đào tạo kèm chứng từ, bằng văn bản.
- Cân nhắc thời điểm: đợi thêm vài tháng để giảm số phải hoàn trả có đáng không.
- Báo trước đúng thời hạn theo loại hợp đồng để không biến thành nghỉ trái luật.
- Thương lượng: đề nghị trả dần, giảm phần không có chứng từ, hoặc bên tuyển dụng mới hỗ trợ.
- Ghi thoả thuận cuối cùng bằng văn bản có chữ ký hai bên.
Nhiều trường hợp kết thúc êm khi người lao động chủ động mở lời sớm, thay vì để tới ngày cuối mới nói. Công ty cũng thường ưu tiên một khoản thu chắc chắn hơn là kéo dài tranh chấp.
Điều khoản cần soi kỹ trước khi ký hợp đồng đào tạo
Thời gian cam kết có tương xứng không. Một khoá học ngắn ngày mà đi kèm cam kết làm việc nhiều năm là dấu hiệu nên thương lượng lại. Luật không đặt mức trần cố định cho thời gian cam kết, nên sự cân xứng giữa chi phí và thời gian là điều bạn phải tự xem xét khi ký.
Chi phí ghi cụ thể hay ước tính. Hợp đồng ghi "chi phí dự kiến khoảng" thì nên có câu bổ sung rằng số tiền hoàn trả, nếu có, tính theo chi phí thực tế có chứng từ. Câu này bảo vệ cả hai bên.
Cách tính khi nghỉ giữa chừng. Tìm câu ghi rõ hoàn trả theo tỉ lệ thời gian cam kết còn lại. Nếu hợp đồng chỉ ghi "hoàn trả toàn bộ chi phí", đề nghị bổ sung cách tính theo tỉ lệ ngay từ đầu.
Trường hợp miễn hoàn trả. Một hợp đồng cân bằng thường nêu những trường hợp người lao động không phải hoàn trả: bị công ty cho nghỉ không do lỗi người lao động, công ty vi phạm nghĩa vụ trả lương, sức khoẻ suy giảm không thể tiếp tục công việc.
Khoản phạt cộng thêm. Khoản "phạt gấp đôi chi phí" hoặc tương tự nên được hỏi rõ trước khi ký; ký rồi mới tranh luận thì tốn kém hơn nhiều.
Khi nào cần hỏi luật sư
Hãy hỏi người có chuyên môn khi: số tiền yêu cầu hoàn trả lớn so với thu nhập; hợp đồng đào tạo ghi hoàn trả toàn bộ hoặc kèm khoản phạt; công ty không đưa ra chứng từ; bạn định nghỉ ngay vì công ty vi phạm trong khi còn cam kết; đào tạo ở nước ngoài với chi phí sinh hoạt khó xác minh; hoặc công ty giữ bằng cấp, chứng chỉ gốc để buộc trả tiền.
Về chuyện giữ giấy tờ: luật cấm công ty giữ bản chính giấy tờ tuỳ thân, văn bằng, chứng chỉ của người lao động. Việc giữ chứng chỉ gốc để ép hoàn trả chi phí đào tạo là sai cách, dù khoản nợ có thật. Chuyên mục chấm dứt trái luật và bồi thường của trang có bài riêng về đòi lại giấy tờ.
Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo hợp đồng lao động, hợp đồng đào tạo, bảng kê chi phí nếu có. Tra văn bản hiện hành, vì danh mục chi phí và cách hiểu về nghĩa vụ hoàn trả có thể được hướng dẫn thêm.
Câu hỏi thường gặp
Không ký hợp đồng đào tạo thì có phải hoàn trả chi phí không?
Luật yêu cầu hợp đồng đào tạo bằng văn bản khi công ty dùng kinh phí của mình để đào tạo. Không có hợp đồng ghi rõ chi phí và thời hạn cam kết thì việc đòi hoàn trả rất khó có căn cứ. Hãy kiểm cả phụ lục hợp đồng lao động và các văn bản đã ký khi đi học.
Tiền lương trong thời gian đi học có bị tính vào chi phí đào tạo không?
Có thể. Luật liệt kê tiền lương và tiền đóng bảo hiểm cho người học trong thời gian đi học là một phần chi phí đào tạo. Vì vậy, khoá học dài ngày thoát ly công việc có thể có chi phí lớn hơn học phí đơn thuần.
Công ty mới có trả thay chi phí đào tạo được không?
Được, nếu công ty mới đồng ý. Đây là thoả thuận dân sự giữa các bên. Khi đó nên có văn bản ghi nhận khoản đã thanh toán cho công ty cũ và xác nhận người lao động đã hoàn thành nghĩa vụ hoàn trả.
Học chứng chỉ bằng tiền của mình nhưng công ty cho nghỉ làm để đi học thì sao?
Nếu học phí do bạn trả, phần đó không phải chi phí đào tạo của công ty. Tuy vậy, nếu công ty vẫn trả lương trong thời gian bạn đi học và có ký hợp đồng đào tạo, phần lương đó có thể được tính. Đọc kỹ văn bản đã ký.
Có thể trả dần chi phí đào tạo thay vì trả một lần không?
Luật không cấm hai bên thoả thuận trả dần. Nhiều công ty đồng ý nếu người lao động chủ động đề xuất kế hoạch rõ ràng. Thoả thuận này nên lập thành văn bản, ghi số tiền, kỳ hạn, và cam kết hai bên.
Nghỉ đúng luật sau khi làm được một nửa thời gian cam kết thì trả bao nhiêu?
Tuỳ điều khoản hợp đồng đào tạo. Nếu ghi theo tỉ lệ thời gian còn lại, số phải trả khoảng một nửa chi phí có chứng từ. Nếu ghi trả toàn bộ, điều khoản đó có thể bị tranh cãi; nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn.