Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, toà có thể quyết định thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn trong hai trường hợp: cha mẹ có thoả thuận về việc thay đổi phù hợp với lợi ích của con, hoặc người đang trực tiếp nuôi con không còn đủ điều kiện trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con. Nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên, toà phải xem xét nguyện vọng của con.
Nhiều người nghĩ bản án ly hôn đã giao con thì không đổi được nữa. Thực tế hoàn cảnh của mỗi bên thay đổi theo năm tháng: người nuôi con đi làm xa, tái hôn, gặp khó khăn tài chính, sức khoẻ sa sút; người kia ổn định hơn, con lớn lên và có nguyện vọng riêng. Bài này giải thích điều kiện, người có quyền yêu cầu, hai đường thủ tục, hồ sơ cần chuẩn bị và cách chứng minh. Quy định có thể đã sửa đổi, bạn tra văn bản hiện hành.
Hai căn cứ để thay đổi và cách hiểu từng căn cứ
Căn cứ thứ nhất là thoả thuận của cha mẹ. Khi hai bên cùng thấy con nên chuyển sang ở với người kia, ví dụ người mẹ đi học tập dài hạn ở nước ngoài, con lên cấp ba muốn học ở thành phố nơi bố sống, hai bên có thể thoả thuận và yêu cầu toà công nhận. Toà không công nhận máy móc mà xem thoả thuận có phù hợp lợi ích của con không.
Căn cứ thứ hai là người đang trực tiếp nuôi không còn đủ điều kiện. Cụm từ này cần hiểu là có sự thay đổi so với lúc toà quyết định, khiến việc chăm sóc con bị ảnh hưởng thật sự. Ví dụ giả định: người nuôi con mắc bệnh nặng phải điều trị dài ngày; đi làm xa và gửi con cho người khác nuôi lâu dài; có hành vi bạo lực, nghiện ngập; để con bỏ học, bỏ bê sức khoẻ của con; liên tục cản trở người kia thăm nom khiến con bị tổn thương.
Cần lưu ý những thay đổi không đương nhiên đủ để đổi người nuôi: người nuôi con tái hôn, thu nhập giảm, chuyển nhà trong cùng địa phương, có tranh cãi với người kia về lịch thăm. Những việc này chỉ có ý nghĩa khi ảnh hưởng thực tế tới con. Ngược lại, việc người yêu cầu nay giàu hơn trước cũng không phải căn cứ riêng để đổi.
Ngoài ra, nếu cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện, toà có thể quyết định giao con cho người giám hộ theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Ai có quyền yêu cầu thay đổi
Cha hoặc mẹ. Người không trực tiếp nuôi con là người thường đứng ra yêu cầu. Người đang trực tiếp nuôi cũng có thể yêu cầu, ví dụ khi tự thấy mình không còn điều kiện và muốn giao con cho người kia nhưng người kia chưa đồng ý.
Người thân thích của con. Ông bà, anh chị em ruột đã thành niên, cô dì chú bác có thể yêu cầu khi thấy con không được chăm sóc đúng mức. Họ không phải tự mình nuôi con; họ yêu cầu toà xem xét giao con cho người phù hợp.
Cơ quan, tổ chức theo luật định. Luật cho phép cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, về trẻ em và Hội Liên hiệp phụ nữ yêu cầu trong một số trường hợp, thường khi phát hiện trẻ bị xâm hại hay bỏ mặc. Người dân có thể báo cho các cơ quan này khi biết trẻ đang gặp nguy hiểm.
Con không tự đứng đơn. Con chưa thành niên không tự khởi kiện, nhưng ý kiến của con từ đủ 7 tuổi được toà xem xét, và với con lớn, nguyện vọng rõ ràng của con thường là lý do để cha mẹ thoả thuận lại.
Hai đường thủ tục: công nhận thoả thuận hay khởi kiện
Nếu cha mẹ đã thống nhất, đây thường là việc dân sự: hai bên cùng làm đơn yêu cầu toà công nhận thoả thuận thay đổi người trực tiếp nuôi con. Thủ tục gọn hơn, thời gian ngắn hơn, ít căng thẳng cho con. Đơn nêu rõ thoả thuận về người nuôi, cấp dưỡng, thăm nom sau khi thay đổi.
Nếu hai bên không thống nhất, người yêu cầu khởi kiện vụ án tranh chấp về thay đổi người trực tiếp nuôi con. Vụ án đi qua các bước như vụ ly hôn: thụ lý, hoà giải, thu thập chứng cứ, lấy ý kiến của con nếu con từ đủ 7 tuổi, xét xử.
Toà có thẩm quyền giải quyết sơ thẩm sau khi bỏ cấp huyện là Toà án nhân dân khu vực; với vụ án, thường là nơi bị đơn cư trú, làm việc; với việc công nhận thoả thuận, thường là nơi một trong hai bên cư trú. Bạn kiểm quy định về thẩm quyền và địa chỉ toà hiện hành trước khi nộp, đặc biệt khi hai bên ở hai tỉnh khác nhau.
Về án phí, lệ phí, nguyên tắc chung là có tạm ứng khi nộp đơn và người phải chịu được quyết định trong bản án hoặc quyết định. Mức cụ thể bạn tra văn bản hiện hành hoặc hỏi toà nơi nộp.
Hồ sơ cần chuẩn bị
Hồ sơ yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con xoay quanh hai câu hỏi: hoàn cảnh đã thay đổi thế nào so với lúc ly hôn, và con sẽ được chăm sóc ra sao nếu thay đổi. Một bộ hồ sơ thường gồm:
- Đơn khởi kiện hoặc đơn yêu cầu, ghi rõ người yêu cầu, người bị yêu cầu, con chung, nội dung yêu cầu và lý do. Đây là khung tham khảo, kiểm biểu mẫu toà nơi nộp.
- Bản án hoặc quyết định ly hôn đã có hiệu lực, phần quyết định về con.
- Giấy khai sinh của con, giấy tờ tuỳ thân và giấy tờ cư trú của người yêu cầu.
- Chứng cứ về sự thay đổi: hồ sơ y tế, biên bản của chính quyền, xác nhận của nhà trường về tình hình học tập, chuyên cần của con, tin nhắn, ảnh, lời kể người chứng kiến.
- Chứng cứ về điều kiện của người yêu cầu: chỗ ở, thu nhập, thời gian, người hỗ trợ, kế hoạch học tập của con nơi mới.
- Với trường hợp thoả thuận: văn bản thoả thuận có chữ ký hai bên, nêu rõ cấp dưỡng và thăm nom sau khi đổi.
Sắp xếp chứng cứ theo nhóm, đánh số và kèm bảng kê như khi chuẩn bị hồ sơ nuôi con lúc ly hôn. Chứng cứ càng gần thời điểm hiện tại càng có giá trị, vì toà xem tình hình lúc giải quyết.
Chứng minh "không còn đủ điều kiện" thế nào cho thuyết phục
Điểm yếu thường gặp của hồ sơ là chỉ có nhận xét chung, như "mẹ nó không quan tâm con", "bố nó suốt ngày đi nhậu". Toà cần những sự việc cụ thể, lặp lại, có tác động tới con. Một bảng ghi nhận theo thời gian rất có ích: ngày nào, chuyện gì, ảnh hưởng ra sao, bằng chứng nào kèm theo.
Xác nhận của nhà trường về việc con nghỉ học nhiều buổi, không ai đến họp phụ huynh, không nộp học phí; hồ sơ khám bệnh cho thấy con bị bỏ bê điều trị; biên bản của tổ dân phố, công an xã, phường về những lần xảy ra xô xát; tin nhắn người nuôi con nhờ người khác trông con dài ngày vì đi làm xa. Những chứng cứ này có sức nặng hơn nhiều lời khai của người thân hai bên.
Đồng thời, đừng bỏ qua việc chứng minh mình đã duy trì vai trò của cha mẹ sau ly hôn: cấp dưỡng đều, thăm nom đều, quan tâm việc học. Một người yêu cầu đổi người nuôi mà nhiều năm không cấp dưỡng, không thăm con thường khó thuyết phục toà rằng con sẽ tốt hơn khi về với mình.
Tránh dùng con làm nguồn chứng cứ chính: không ghi âm con kể chuyện, không bảo con viết thư tố người kia. Toà sẽ tự lấy ý kiến con theo cách phù hợp.
Ba tình huống giả định và hướng đi phù hợp
Người mẹ nuôi con đi làm ở nước ngoài theo hợp đồng ba năm, gửi con cho bà ngoại. Người cha muốn đón con về. Nếu người mẹ đồng ý, đường thoả thuận là gọn nhất. Nếu không, người cha có thể khởi kiện với căn cứ người trực tiếp nuôi không còn trực tiếp chăm con; toà sẽ xem con đang được bà ngoại chăm ra sao, người cha có điều kiện thế nào, con muốn gì nếu từ đủ 7 tuổi.
Người cha nuôi con, con học sa sút và nghỉ học nhiều buổi không phép. Người mẹ thấy lo. Trước khi khởi kiện, nên hỏi nhà trường để có thông tin khách quan, trao đổi với người cha về nguyên nhân. Nếu nguyên nhân là người cha bỏ bê, có xác nhận của trường và ghi nhận nhiều lần, đây là căn cứ đáng kể; nếu do con gặp khó khăn tâm lý sau ly hôn, giải pháp có thể là hai bên phối hợp hỗ trợ con hơn là đổi người nuôi.
Con 16 tuổi tự chuyển sang ở với người không nuôi đã nửa năm. Thực tế đã khác bản án. Hai bên nên thoả thuận và yêu cầu toà công nhận để giấy tờ, cấp dưỡng khớp với thực tế, tránh tình trạng người con ở một nơi mà tiền cấp dưỡng vẫn chảy theo bản án cũ.
Sau khi thay đổi: cấp dưỡng và thăm nom đổi theo
Khi toà quyết định thay đổi người trực tiếp nuôi con, các phần liên quan cũng được xem xét lại: người trước đây nuôi con nay có nghĩa vụ cấp dưỡng, người trước đây cấp dưỡng nay thôi. Quyền thăm nom chuyển sang người không còn trực tiếp nuôi. Nên đề nghị toà giải quyết đồng thời các phần này để tránh phải kiện thêm lần nữa.
Việc chuyển con sang nơi ở mới nên được chuẩn bị chu đáo: thời điểm hợp lý như cuối học kỳ, đồ dùng, giấy tờ học bạ, sổ tiêm chủng, thói quen sinh hoạt của con. Người giao con nên hợp tác dù không đồng ý với quyết định, vì cách chuyển giao ảnh hưởng trực tiếp tới cảm xúc của con.
Mỗi hồ sơ một khác; việc đánh giá chứng cứ có đủ hay chưa cần người nhìn thấy giấy tờ cụ thể. Trước khi nộp đơn, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo bản án cũ và bảng ghi nhận sự việc để được xem nên đi đường thoả thuận hay khởi kiện.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu sau ly hôn thì được yêu cầu thay đổi người nuôi con?
Luật không đặt mốc thời gian tối thiểu. Điều kiện là có thoả thuận phù hợp lợi ích của con hoặc người đang nuôi không còn đủ điều kiện. Tuy vậy, yêu cầu quá sớm sau ly hôn mà hoàn cảnh chưa có gì thay đổi thì khó được chấp nhận.
Người nuôi con tái hôn thì có bị đổi người nuôi không?
Tái hôn tự nó không phải căn cứ để thay đổi. Toà chỉ xem xét khi việc tái hôn kéo theo hệ quả xấu cho con, ví dụ con bị đối xử tệ trong gia đình mới, bị bỏ bê. Cần chứng cứ cụ thể về những hệ quả đó.
Con 14 tuổi muốn về ở với bố thì thủ tục thế nào?
Nếu cha mẹ đồng ý, hai bên làm đơn yêu cầu toà công nhận thoả thuận thay đổi người trực tiếp nuôi, có ý kiến của con. Nếu người đang nuôi không đồng ý, người cha khởi kiện; nguyện vọng của con là yếu tố toà xem xét cùng điều kiện thực tế hai bên.
Ông bà có được yêu cầu nhận cháu về nuôi không?
Người thân thích có quyền yêu cầu toà thay đổi người trực tiếp nuôi con khi cha mẹ không bảo đảm được việc chăm sóc. Nếu cả cha và mẹ đều không đủ điều kiện, toà có thể giao con cho người giám hộ, có thể là ông bà, theo quy định của Bộ luật Dân sự.
Thay đổi người nuôi con thì mức cấp dưỡng tính lại thế nào?
Người trước đây nuôi con nay có thể phải cấp dưỡng, mức căn cứ thu nhập của họ và nhu cầu thiết yếu của con tại thời điểm mới. Nên đề nghị toà giải quyết cấp dưỡng cùng lúc với việc thay đổi người nuôi để không phải mở thêm một vụ khác.
Đã chuyển con sang ở với mình theo thoả thuận miệng, có cần làm thủ tục không?
Nên làm. Thoả thuận miệng không thay đổi bản án; về mặt pháp lý, người kia vẫn là người trực tiếp nuôi và bạn vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng. Yêu cầu toà công nhận thoả thuận giúp các giấy tờ của con, cấp dưỡng, thăm nom khớp với thực tế.