Theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014, con dưới 36 tháng tuổi được giao cho mẹ trực tiếp nuôi, trừ khi người mẹ không đủ điều kiện để trực tiếp trông nom, chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục con, hoặc cha mẹ có thoả thuận khác phù hợp với lợi ích của con. Đây là nguyên tắc ưu tiên chứ không phải tuyệt đối: người cha vẫn có thể được giao nuôi con nhỏ nếu chứng minh được ngoại lệ.
Quy định này xuất phát từ nhu cầu đặc thù của trẻ nhỏ: bú mẹ, gắn bó với người chăm chính trong những năm đầu. Bài này giải thích cách hiểu "dưới 36 tháng", các tình huống thường được xem là mẹ không đủ điều kiện, người cha cần chuẩn bị gì nếu muốn nuôi con nhỏ, và chuyện gì xảy ra khi con vừa qua mốc 36 tháng trong lúc vụ án còn đang giải quyết. Quy định có thể đã được sửa đổi, bạn tra văn bản hiện hành.
Nguyên tắc ưu tiên mẹ và lý do của nó
Ở độ tuổi dưới ba năm, trẻ phụ thuộc gần như hoàn toàn vào người chăm sóc: ăn, ngủ, vệ sinh, an toàn. Phần lớn trẻ trong giai đoạn này còn bú mẹ hoặc mới cai sữa, và người mẹ thường là người chăm chính từ khi sinh. Nhà làm luật chọn cách đặt một nguyên tắc rõ ràng để giảm tranh chấp kéo dài quanh trẻ nhỏ, đồng thời bảo vệ sự ổn định cho con.
Nguyên tắc này không mang nghĩa người cha kém quan trọng. Người cha không trực tiếp nuôi vẫn có quyền và nghĩa vụ thăm nom, chăm sóc, cấp dưỡng, và không ai được cản trở. Nhiều gia đình sau ly hôn vẫn sắp xếp được để bố gặp con nhiều lần mỗi tuần khi con còn nhỏ, rồi điều chỉnh khi con lớn hơn.
Cũng cần phân biệt với trường hợp cha mẹ thoả thuận. Nếu hai bên thống nhất để người cha nuôi con dưới 36 tháng tuổi, toà sẽ xem thoả thuận đó có phù hợp lợi ích của con không, chứ không bác bỏ chỉ vì trái với nguyên tắc ưu tiên mẹ. Ví dụ giả định: người mẹ đi làm xa theo hợp đồng dài hạn, người cha và ông bà nội đã chăm con từ lúc con mấy tháng tuổi; nếu cả hai đồng ý, toà có thể công nhận.
Cách tính "dưới 36 tháng" và mốc thời gian cần để ý
Tuổi của con tính theo ngày sinh ghi trong giấy khai sinh. Con dưới 36 tháng tuổi là chưa tròn ba năm kể từ ngày sinh. Điểm cần để ý là mốc thời gian toà xem xét: không phải ngày nộp đơn, mà là thời điểm toà ra quyết định giải quyết việc nuôi con. Một vụ ly hôn đơn phương có thể kéo dài nhiều tháng; nếu lúc nộp đơn con mới 30 tháng, đến lúc xét xử con có thể đã qua mốc 36 tháng.
Khi con đã từ đủ 36 tháng trở lên tại thời điểm giải quyết, nguyên tắc ưu tiên mẹ không còn áp dụng theo kiểu mặc nhiên. Toà sẽ xem xét theo nguyên tắc chung: quyền lợi về mọi mặt của con. Tuy vậy, việc người mẹ đã trực tiếp chăm con suốt từ khi sinh vẫn là yếu tố có giá trị về sự ổn định và gắn bó.
Ngược lại, người cha muốn nuôi con không nên nghĩ rằng chỉ cần chờ con qua mốc ba tuổi là có lợi. Điều quyết định vẫn là ai chăm con tốt hơn trên thực tế. Việc cố kéo dài vụ án để chờ mốc tuổi có thể bị nhìn nhận là thiếu thiện chí, và chính con chịu thiệt vì giai đoạn bất ổn kéo dài.
Một điểm thực tế khác: nếu vụ án có kháng cáo, toà cấp phúc thẩm xem xét tại thời điểm của mình. Hai bên nên chuẩn bị chứng cứ cập nhật về tình hình con ở mỗi giai đoạn, thay vì chỉ dựa vào hồ sơ đã nộp từ đầu.
Khi nào người mẹ có thể bị xem là không đủ điều kiện
Không có khả năng chăm sóc trên thực tế. Ví dụ người mẹ đang mắc bệnh nặng phải điều trị dài ngày, không thể tự chăm trẻ và không có người hỗ trợ phù hợp. Bệnh tật thông thường hay sức khoẻ yếu không đương nhiên là không đủ điều kiện; toà xem mức độ ảnh hưởng tới việc chăm con.
Có hành vi gây nguy hiểm cho con. Bạo lực với con, bỏ mặc con nhiều lần, sử dụng ma tuý, nghiện rượu đến mức không tự kiểm soát. Cần chứng cứ cụ thể như biên bản của chính quyền, hồ sơ y tế, quyết định xử phạt, lời khai người chứng kiến.
Đã giao con cho người khác nuôi lâu dài. Người mẹ đi làm xa và để con cho ông bà nội ngoại hoặc người cha chăm trong thời gian dài, ít liên lạc. Toà xem lý do và mức độ gắn bó còn lại, không kết luận chỉ vì người mẹ đi làm.
Không có chỗ ở hoặc điều kiện tối thiểu. Không có nơi ở ổn định, không có thu nhập và không có ai hỗ trợ. Trường hợp này thường được cân nhắc cùng các yếu tố khác, vì người cha vẫn phải cấp dưỡng và người mẹ có thể có người thân giúp.
Những điều không đương nhiên là không đủ điều kiện. Thu nhập thấp hơn người cha, đang thất nghiệp tạm thời, có quan hệ mới sau khi ly thân, hay là người đứng đơn ly hôn. Những yếu tố này tự nó không làm người mẹ mất quyền ưu tiên.
Ba tình huống giả định thường gặp
Tình huống một: con 20 tháng, mẹ đi làm ca, bà ngoại trông ban ngày. Người cha cho rằng mẹ bận nên không đủ điều kiện. Thực tế, đi làm và nhờ ông bà trông là cách sắp xếp phổ biến của rất nhiều gia đình; nếu buổi tối và ngày nghỉ người mẹ vẫn trực tiếp chăm con, khó xem đây là không đủ điều kiện.
Tình huống hai: con 28 tháng, mẹ đã chuyển ra ở riêng nửa năm, con ở với bố và ông bà nội. Toà sẽ hỏi vì sao người mẹ rời đi, có thăm con không, có bị ngăn cản không. Nếu người mẹ bị ép ra khỏi nhà và bị cản trở gặp con, việc con đang ở với bố không làm mất quyền ưu tiên của mẹ. Nếu người mẹ tự rời đi và gần như không liên lạc, đây là yếu tố bất lợi cho mẹ.
Tình huống ba: con 33 tháng, hai bên đều muốn nuôi, vụ án dự kiến kéo dài. Mỗi bên nên chuẩn bị cả hai kịch bản: con còn dưới 36 tháng và con đã qua mốc khi toà xét xử. Chứng cứ về việc chăm sóc thực tế dùng được cho cả hai kịch bản, nên đó là phần đáng đầu tư nhất.
Người cha muốn nuôi con nhỏ cần chuẩn bị gì
Người cha muốn được trực tiếp nuôi con dưới 36 tháng tuổi phải chứng minh một trong hai điều: hai bên đã thoả thuận, hoặc người mẹ không đủ điều kiện. Gánh nặng chứng minh nằm ở phía người đưa ra yêu cầu. Lời khẳng định "mẹ nó không biết chăm con" không có giá trị nếu không có chứng cứ đi kèm.
Bên cạnh chứng cứ về phía người mẹ, người cha cần chứng minh điều kiện của chính mình: chỗ ở phù hợp với trẻ nhỏ, thời gian thực sự dành cho con, người hỗ trợ chăm sóc như ông bà, kinh nghiệm chăm con đã có (ai cho con ăn, đưa đi tiêm, đi khám). Với trẻ nhỏ, một kế hoạch chăm sóc cụ thể có sức thuyết phục hơn một tờ xác nhận thu nhập: ban ngày ai trông, gửi nhà trẻ nào, đêm con ngủ với ai, khi con ốm ai nghỉ làm.
Người cha cũng nên tính trường hợp toà vẫn giao con cho mẹ. Khi đó, đề nghị về lịch thăm nom cụ thể, phù hợp nhịp sinh hoạt của trẻ nhỏ (nhiều lần ngắn thay vì một lần dài qua đêm) giúp giữ quan hệ cha con. Đây cũng là cơ sở để sau này, khi điều kiện thay đổi, người cha có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con.
Con đang bú mẹ, mẹ đang mang thai hoặc mới sinh
Có những trường hợp người chồng muốn ly hôn khi vợ đang mang thai, vừa sinh con hoặc đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi. Luật Hôn nhân và gia đình 2014 hạn chế quyền yêu cầu ly hôn của người chồng trong giai đoạn này: người chồng không có quyền yêu cầu ly hôn. Người vợ thì vẫn có quyền yêu cầu ly hôn nếu muốn.
Nếu người vợ đứng đơn khi con dưới 12 tháng tuổi, toà giải quyết bình thường, và với con nhỏ như vậy, nguyên tắc giao con dưới 36 tháng cho mẹ gần như chắc chắn được áp dụng trừ khi có ngoại lệ rõ ràng. Người cha có nghĩa vụ cấp dưỡng và quyền thăm nom.
Với trẻ còn bú mẹ, lịch thăm nom của người cha thường phải linh hoạt: thăm tại nơi con ở hoặc gần đó, thời gian ngắn, có người mẹ hoặc người chăm quen thuộc bên cạnh nếu trẻ chưa quen. Hai bên càng thống nhất được những chi tiết này, càng tránh được căng thẳng mỗi lần gặp. Chi tiết về ly hôn khi đang mang thai có bài riêng trong danh mục này.
Sau khi toà đã giao con cho mẹ: những gì còn thay đổi được
Quyết định giao con dưới 36 tháng tuổi cho mẹ không phải bất biến. Khi con lớn lên, hoàn cảnh hai bên thay đổi, người cha có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con nếu người mẹ không còn đủ điều kiện, hoặc hai bên thoả thuận lại phù hợp lợi ích của con. Khi đó con từ đủ 7 tuổi sẽ được xem xét nguyện vọng.
Mức cấp dưỡng cũng có thể thay đổi khi có lý do chính đáng: thu nhập của người cấp dưỡng tăng giảm đáng kể, nhu cầu của con thay đổi khi đi học. Lịch thăm nom có thể được điều chỉnh theo độ tuổi. Những thay đổi này nên được hai bên thoả thuận trước; không thoả thuận được thì yêu cầu toà giải quyết.
Trong mọi trường hợp, điều có ích nhất cho trẻ nhỏ là cha mẹ giữ được cách nói chuyện với nhau về con, dù không còn là vợ chồng. Những trao đổi về lịch tiêm, chuyện ăn ngủ, việc gửi trẻ nên rõ ràng và lịch sự, có thể qua tin nhắn để cả hai cùng lưu lại.
Nếu bạn đang ở trong tình huống người cha muốn nuôi con nhỏ, hoặc người mẹ lo bị tước quyền nuôi con, mỗi chi tiết của hồ sơ đều quan trọng. Muốn ai đó xem hồ sơ cụ thể, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn trước khi nộp đơn hoặc trước buổi hoà giải.
Câu hỏi thường gặp
Con được 35 tháng tuổi lúc nộp đơn thì có được tính là dưới 36 tháng không?
Mốc tuổi được xem xét tại thời điểm toà giải quyết việc nuôi con, không phải lúc nộp đơn. Vụ ly hôn đơn phương thường kéo dài vài tháng, nên đến lúc xét xử con có thể đã qua 36 tháng. Khi đó toà xét theo nguyên tắc lợi ích mọi mặt của con.
Mẹ đi xuất khẩu lao động thì con dưới 36 tháng có được giao cho cha không?
Có thể. Nếu người mẹ ở nước ngoài dài hạn và không thể trực tiếp chăm con, đây là căn cứ để xem người mẹ không đủ điều kiện trực tiếp nuôi, hoặc hai bên thoả thuận để người cha nuôi. Toà vẫn xem điều kiện thực tế của người cha và lợi ích của con.
Người mẹ thu nhập thấp có bị mất quyền nuôi con nhỏ không?
Thu nhập thấp tự nó không làm người mẹ mất quyền ưu tiên nuôi con dưới 36 tháng. Người cha vẫn có nghĩa vụ cấp dưỡng để bảo đảm nhu cầu của con. Toà chỉ xem người mẹ không đủ điều kiện khi có yếu tố thực sự ảnh hưởng tới việc trông nom, chăm sóc con.
Cha mẹ có thể thoả thuận để cha nuôi con dưới 36 tháng tuổi không?
Được, nếu thoả thuận phù hợp với lợi ích của con. Toà xem xét chứ không mặc nhiên công nhận. Thoả thuận nên kèm kế hoạch chăm con cụ thể của người cha và lịch thăm nom cho người mẹ, để toà thấy việc sắp xếp này tốt cho đứa trẻ.
Người cha không nuôi con nhỏ thì thăm con thế nào cho hợp lý?
Với trẻ dưới ba tuổi, thăm nhiều lần ngắn thường phù hợp hơn một lần dài qua đêm. Có thể thăm tại nơi con ở hoặc nơi quen thuộc, có người chăm chính bên cạnh lúc đầu. Hai bên nên thống nhất lịch cụ thể và điều chỉnh dần khi con lớn và quen hơn.