Khi cha mẹ ly hôn mà không thoả thuận được ai nuôi con, nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên thì toà phải xem xét nguyện vọng của con, theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014. Xem xét nghĩa là toà lắng nghe và cân nhắc ý kiến của con cùng các yếu tố khác, không có nghĩa là con chọn ai thì toà giao cho người đó.
Nhiều phụ huynh lo lắng con sẽ bị đưa ra phòng xử án, bị hỏi trước mặt cả hai bố mẹ. Thực tế việc lấy ý kiến thường được làm theo cách nhẹ nhàng hơn nhiều. Bài này giải thích ý kiến của con được lấy khi nào, theo cách nào, có giá trị đến đâu, và những việc cha mẹ nên tránh để con không phải gánh lựa chọn quá sức. Thủ tục cụ thể có thể khác nhau giữa các toà và quy định có thể đã được sửa đổi, bạn tra văn bản hiện hành.
Mốc "từ đủ 7 tuổi" và ý nghĩa của nó
Từ đủ 7 tuổi là đã tròn bảy năm tính từ ngày sinh ghi trong giấy khai sinh. Mốc này được xem xét tại thời điểm toà giải quyết việc nuôi con. Một đứa trẻ 6 tuổi rưỡi lúc nộp đơn có thể đã đủ 7 tuổi khi toà xét xử, và khi đó ý kiến của con phải được xem xét.
Nhà làm luật chọn mốc này vì ở tuổi bắt đầu đi học, trẻ đã có khả năng diễn đạt mong muốn của mình về nơi ở, người chăm sóc, bạn bè, trường lớp. Tuy nhiên, khả năng hiểu hoàn cảnh và tự quyết của một đứa trẻ 7 tuổi khác hẳn đứa trẻ 15 tuổi. Toà vì vậy cân nhắc ý kiến của con có tính đến độ tuổi, mức độ trưởng thành và lý do con đưa ra.
Với con dưới 7 tuổi, luật không bắt buộc hỏi ý kiến, nhưng không có nghĩa là cảm xúc của con bị bỏ qua. Mức độ gắn bó của trẻ với từng người vẫn là một phần của quyền lợi về tinh thần mà toà xem xét, chỉ là toà đánh giá qua cách khác như quá trình chăm sóc, xác minh thực tế.
Cũng cần lưu ý việc hỏi ý kiến áp dụng khi giải quyết lần đầu và cả khi có yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con sau ly hôn. Một đứa trẻ đã nói ý kiến lúc 8 tuổi có thể được hỏi lại lúc 12 tuổi nếu có vụ việc mới.
Ý kiến của con thường được lấy theo cách nào
Cách thức cụ thể tuỳ từng toà và từng hoàn cảnh. Phổ biến nhất là thẩm phán hoặc thư ký toà gặp riêng con để hỏi, có thể tại trụ sở toà, tại trường học hoặc nơi con đang ở, và ghi lại thành biên bản hoặc để con tự viết vài dòng nguyện vọng. Việc hỏi thường diễn ra trong không khí trò chuyện, không phải thẩm vấn.
Với trẻ chưa thành niên, việc lấy lời khai hoặc ý kiến thường có sự tham gia của cha mẹ, người đại diện hoặc người phù hợp khác theo quy định tố tụng. Trong vụ án mà chính cha mẹ đang tranh chấp, toà có thể cân nhắc cách sắp xếp để con không bị ảnh hưởng bởi sự có mặt của một bên, ví dụ mời giáo viên chủ nhiệm hoặc người con tin cậy, hoặc hỏi ở nơi trung lập. Bạn có thể đề nghị toà về cách thức nếu thấy con dễ bị áp lực.
Con không phải tham dự phiên toà xét xử chỉ để nói ý kiến của mình. Nhiều trường hợp, nguyện vọng của con đã được ghi nhận trong hồ sơ từ giai đoạn chuẩn bị xét xử, và tại phiên toà chỉ được công bố hoặc nhắc đến.
Một số cha mẹ tự cho con viết đơn nguyện vọng ở nhà rồi nộp cho toà. Toà có thể tiếp nhận nhưng thường vẫn muốn tự hỏi con để chắc ý kiến đó là của con. Một lá đơn chữ trẻ con nhưng câu chữ như người lớn soạn sẵn dễ khiến toà nghi ngờ.
Ý kiến của con có quyết định tất cả không
Là một yếu tố quan trọng, không phải duy nhất. Toà xem nguyện vọng của con trong tổng thể quyền lợi mọi mặt: chỗ ở, học tập, sức khoẻ, sự chăm sóc, sự ổn định. Nếu con muốn ở với người không bảo đảm được những điều đó, toà có thể quyết định khác và giải thích lý do.
Lý do của con có sức nặng hơn câu trả lời. Con nói muốn ở với mẹ vì mẹ chăm con khi ốm, gần trường, có em ở đó, khác hẳn với con nói muốn ở với bố vì bố cho chơi điện thoại cả ngày. Toà thường hỏi thêm "vì sao" để hiểu.
Tuổi càng lớn, ý kiến càng được tôn trọng. Một học sinh cấp ba có lý lẽ rõ ràng về trường lớp, bạn bè, môi trường sống thường được toà cân nhắc nhiều hơn so với một em bé lớp hai.
Dấu hiệu bị tác động làm giảm giá trị. Khi con lặp lại nguyên văn câu của người lớn, nói xấu một bên bằng từ ngữ không phải của trẻ, hoặc tỏ ra sợ hãi khi nhắc tới một bên, toà sẽ thận trọng hơn và có thể xác minh thêm.
Anh chị em mỗi người một ý. Mỗi đứa con được hỏi riêng. Toà cân nhắc việc giữ anh chị em ở cùng nhau như một yếu tố về tinh thần, nhưng không bắt buộc các con phải ở cùng một bên.
Những việc cha mẹ không nên làm trước khi con được hỏi
Áp lực lớn nhất với một đứa trẻ trong vụ ly hôn là cảm giác phải chọn một người và phản bội người kia. Cha mẹ có thể giảm áp lực đó, hoặc vô tình làm nó nặng thêm. Một vài việc nên tránh:
- Hỏi đi hỏi lại con "con muốn ở với ai", nhất là ngay sau khi vừa cãi nhau với người kia.
- Dặn con phải nói gì với toà, tập trước câu trả lời, hứa thưởng nếu con chọn mình.
- Kể cho con nghe chi tiết mâu thuẫn vợ chồng, lỗi lầm của người kia, chuyện tiền bạc.
- Doạ con rằng nếu ở với người kia thì sẽ không được gặp mình nữa, hoặc mình sẽ buồn, sẽ ốm.
- Nhờ con làm người đưa tin, chuyển lời qua lại, dò hỏi chuyện bên kia.
- Đưa con tới toà, tới chỗ làm việc với luật sư để nghe bàn chuyện vụ án.
- Đăng bài, quay video con lên mạng xã hội liên quan tới vụ ly hôn.
Điều nên làm đơn giản hơn nhiều: nói với con bằng lời phù hợp tuổi rằng bố mẹ không sống chung nữa nhưng cả hai vẫn thương con; có thể sẽ có cô chú ở toà hỏi con thích ở đâu, con cứ nói thật điều mình nghĩ, nói thế nào bố mẹ cũng không giận. Nếu con có biểu hiện căng thẳng kéo dài như mất ngủ, sợ đi học, thu mình, nên nhờ chuyên gia tâm lý hoặc giáo viên tư vấn học đường hỗ trợ.
Khi con nói muốn ở với bên kia
Đây là tình huống khiến nhiều phụ huynh đau lòng và dễ phản ứng sai. Con nói muốn ở với người kia không có nghĩa con không thương mình. Trẻ thường chọn theo những lý do rất cụ thể: gần trường, có phòng riêng, có ông bà quen, có anh chị em, hoặc đơn giản là muốn giữ cuộc sống quen thuộc. Có khi trẻ chọn bên mà mình thấy đang yếu thế hơn vì thương.
Phản ứng khôn ngoan là tôn trọng ý kiến của con và tập trung vào điều mình có thể làm: đề nghị lịch thăm nom rộng rãi, ngày cuối tuần, kỳ nghỉ hè, giữ liên lạc đều đặn. Nếu bạn có lý do chính đáng cho rằng ở với bên kia là không an toàn hoặc không tốt cho con, hãy trình bày bằng chứng cứ về điều kiện thực tế, không phải bằng cách thuyết phục con đổi ý.
Cũng nên nhớ quyết định nuôi con có thể thay đổi sau này. Khi hoàn cảnh khác đi, hoặc khi con lớn hơn và có nguyện vọng khác, có thể yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi. Giữ quan hệ tốt với con trong giai đoạn này là nền tảng cho mọi khả năng về sau.
Ví dụ giả định: hai cách xử lý cùng một tình huống
Một gia đình có con gái 9 tuổi. Người mẹ đứng đơn ly hôn, cả hai đều muốn nuôi con. Trong cách xử lý thứ nhất, mỗi tối người mẹ hỏi con "con thương mẹ hơn hay thương bố hơn", người cha thì hứa mua xe đạp mới nếu con về ở với bố. Đến khi thư ký toà gặp con ở trường, con khóc, nói không muốn chọn ai, rồi lặp lại một câu nghe rõ là của người lớn. Toà ghi nhận con bị áp lực và phải xác minh thêm nhiều, vụ án kéo dài, con mệt mỏi suốt mấy tháng.
Trong cách xử lý thứ hai, hai bên thống nhất không ai hỏi con về chuyện chọn bên. Họ cùng nói với con rằng sẽ có cô ở toà hỏi chuyện, con thích gì cứ nói. Con kể với thư ký toà rằng muốn ở nhà hiện tại vì gần trường và có bà ngoại, nhưng muốn cuối tuần sang chơi với bố. Hai bên dựa vào đó thoả thuận lịch thăm nom ngay tại buổi hoà giải.
Hai câu chuyện không khác nhau về luật, chỉ khác cách người lớn cư xử. Khác biệt đó lại là thứ đứa trẻ nhớ lâu nhất.
Chuẩn bị gì cho phần này trong hồ sơ
Bạn không cần, và không nên, chuẩn bị lời khai cho con. Điều nên chuẩn bị là thông tin giúp toà hiểu bối cảnh của con: con đang học lớp mấy, ở trường nào, giáo viên chủ nhiệm là ai, con có đặc điểm gì cần lưu ý về sức khoẻ hay tâm lý, con thân với ai trong gia đình. Nếu con có khó khăn khi giao tiếp với người lạ, nên báo trước để toà sắp xếp cách hỏi phù hợp.
Nếu muốn đề nghị cách thức lấy ý kiến, ví dụ hỏi tại trường thay vì tại trụ sở toà, hoặc có mặt giáo viên, có thể làm văn bản đề nghị ngắn gửi thẩm phán. Lý do nên tập trung vào con: con nhút nhát, con đang ôn thi, con sợ không khí đông người.
Với con từ khoảng 15 tuổi trở lên, ý kiến của con thường rất rõ ràng và việc cha mẹ thoả thuận theo nguyện vọng của con giúp mọi việc nhẹ nhàng hơn nhiều. Nếu hai bên đều sẵn sàng tôn trọng nguyện vọng của con, có thể thoả thuận ngay phần nuôi con để toà công nhận, tránh việc con phải làm việc với toà nhiều lần.
Mỗi gia đình một hoàn cảnh. Nếu bạn lo con bị một bên tác động, hoặc không rõ nên đề nghị cách thức lấy ý kiến thế nào cho phù hợp, có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem cụ thể trước khi gửi văn bản cho toà.
Câu hỏi thường gặp
Con 7 tuổi có phải ra phiên toà để nói ý kiến không?
Thường không. Ý kiến của con hay được lấy trong giai đoạn chuẩn bị xét xử, bằng cách thẩm phán hoặc thư ký gặp riêng con tại toà, tại trường hoặc nơi phù hợp, rồi ghi vào hồ sơ. Cách thức cụ thể tuỳ từng toà, cha mẹ có thể đề nghị cách phù hợp với con.
Con chọn ở với ai thì toà có bắt buộc giao cho người đó không?
Không bắt buộc. Toà phải xem xét nguyện vọng của con từ đủ 7 tuổi, nhưng quyết định dựa trên quyền lợi mọi mặt của con. Nếu người con chọn không bảo đảm được việc chăm sóc, học tập, an toàn, toà có thể giao cho người kia và nêu lý do trong bản án.
Có nên cho con tự viết đơn nguyện vọng ở nhà để nộp toà không?
Có thể nộp, nhưng toà thường vẫn muốn tự hỏi con để chắc đó là ý kiến thật. Lá đơn có câu chữ người lớn soạn sẵn dễ bị nghi là con bị tác động. Tốt hơn là để toà tự lấy ý kiến và chỉ cung cấp thông tin giúp toà sắp xếp cách hỏi phù hợp.
Hai con nói muốn ở với hai người khác nhau thì sao?
Toà xem xét riêng từng con, có cân nhắc việc giữ anh chị em ở cùng nhau như một yếu tố tinh thần. Không bắt buộc các con phải ở chung một bên. Nếu tách, cha mẹ nên sắp xếp để các con gặp nhau thường xuyên, ví dụ chung lịch cuối tuần hoặc kỳ nghỉ.
Nghi ngờ bên kia dặn con nói theo ý mình thì làm gì?
Không nên tranh luận với con hay dặn lại theo ý mình. Có thể trình bày với toà những dấu hiệu cụ thể, đề nghị toà hỏi con ở nơi trung lập, có giáo viên hoặc người con tin cậy. Toà thường nhận ra lời nói không phải của trẻ khi hỏi thêm về lý do.
Con từ đủ 7 tuổi có được hỏi lại khi thay đổi người nuôi sau ly hôn không?
Có. Khi có yêu cầu thay đổi người trực tiếp nuôi con, nếu con từ đủ 7 tuổi trở lên thì nguyện vọng của con cũng phải được xem xét. Ý kiến lúc này có thể khác lần trước vì con đã lớn hơn và hoàn cảnh đã thay đổi.