Khi đơn phương ly hôn mà hai vợ chồng không tự thoả thuận được, toà chia tài sản chung theo nguyên tắc chia đôi nhưng có tính đến bốn yếu tố: hoàn cảnh của gia đình và của mỗi người, công sức đóng góp vào việc tạo lập và duy trì tài sản, việc bảo vệ lợi ích chính đáng của mỗi bên trong làm ăn và nghề nghiệp, và lỗi của mỗi bên trong việc vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng. Tài sản riêng của ai vẫn thuộc về người đó, trừ phần đã nhập vào khối chung.
Nói cách khác, "chia đôi" là điểm xuất phát chứ không phải phép tính cuối cùng. Kết quả thực tế có thể là sáu – bốn, bảy – ba, hoặc một người nhận nhà và trả tiền chênh lệch cho người kia. Bài này đi qua các nguyên tắc đó theo Luật Hôn nhân và gia đình 2014 và văn bản hướng dẫn, kèm một ví dụ giả định, để bạn hình dung toà sẽ nhìn khối tài sản của gia đình mình như thế nào. Quy định có thể đã được sửa đổi, bổ sung; trước khi nộp đơn bạn nên tra văn bản đang có hiệu lực.
Bước đầu tiên: toà khoanh vùng đâu là tài sản chung
Trước khi nói chuyện chia bao nhiêu, toà phải trả lời câu hỏi: trong những thứ hai bên đang tranh cãi, thứ nào là tài sản chung, thứ nào là tài sản riêng, và nợ nào là nợ chung. Phần lớn thời gian của một vụ chia tài sản nằm ở bước này, không phải ở bước chia.
Theo Luật Hôn nhân và gia đình, tài sản chung gồm tài sản do vợ, chồng tạo ra, thu nhập do lao động, hoạt động sản xuất, kinh doanh trong thời kỳ hôn nhân, hoa lợi và lợi tức phát sinh từ tài sản riêng, tài sản hai người được thừa kế chung hoặc tặng cho chung, và tài sản hai người thoả thuận là chung. Quyền sử dụng đất có được sau khi kết hôn cũng là tài sản chung, trừ trường hợp được thừa kế riêng, tặng cho riêng hoặc có được qua giao dịch bằng tài sản riêng.
Có một quy tắc rất quan trọng mà nhiều người không để ý: khi không có căn cứ chứng minh một tài sản đang tranh chấp là tài sản riêng của một bên, tài sản đó được coi là tài sản chung. Gánh nặng chứng minh nằm ở người khẳng định tài sản là của riêng mình, trong đơn thường ghi "tài sản này là tài sản riêng của nguyên đơn", chứ không nằm ở người kia. Vì vậy, nếu bạn có tài sản trước khi cưới hoặc được bố mẹ cho riêng, việc giữ giấy tờ từ sớm quyết định khá nhiều kết quả về sau.
Bước khoanh vùng cũng là lúc toà xác định giá trị tài sản. Nếu hai bên thống nhất được giá thì toà ghi nhận; nếu không, toà có thể cho định giá qua hội đồng định giá hoặc tổ chức thẩm định giá. Bài này không đi vào phương pháp định giá, chỉ lưu ý rằng chi phí định giá cũng là một khoản cần tính khi quyết định có tranh chấp đến cùng hay không.
Chia đôi có tính đến bốn yếu tố: mỗi yếu tố được hiểu ra sao
Hoàn cảnh của gia đình và của vợ, chồng. Toà xem năng lực pháp luật, năng lực hành vi, sức khoẻ, tài sản riêng, khả năng lao động tạo ra thu nhập sau khi ly hôn của mỗi người. Người đang nuôi con nhỏ, sức khoẻ yếu, không có nghề ổn định có thể được chia phần nhiều hơn để bảo đảm cuộc sống sau ly hôn. Đây không phải phần thưởng, mà là cách cân lại khi hai người bước ra khỏi hôn nhân với điểm xuất phát rất khác nhau.
Công sức đóng góp vào tài sản chung. Gồm đóng góp bằng tiền, bằng tài sản, bằng thu nhập, và cả công sức lao động trong gia đình. Luật nói rõ lao động của vợ, chồng trong gia đình được coi như lao động có thu nhập. Người ở nhà chăm con, chăm cha mẹ, lo việc nhà để người kia đi làm không bị coi là không đóng góp gì.
Bảo vệ lợi ích chính đáng trong sản xuất, kinh doanh và nghề nghiệp. Nếu một người đang dùng xưởng, cửa hàng, xe tải hoặc công cụ để kiếm sống, toà có xu hướng giao tài sản đó cho người đang trực tiếp làm, kèm nghĩa vụ thanh toán phần giá trị cho bên kia. Mục đích là sau ly hôn không ai mất kế sinh nhai chỉ vì phải cắt đôi một cái máy.
Lỗi của mỗi bên vi phạm quyền, nghĩa vụ của vợ chồng. Ví dụ ngoại tình, bạo lực gia đình, phá tán tài sản. Lỗi ở đây phải có căn cứ và phải dẫn tới hệ quả cho khối tài sản hoặc cho hôn nhân; toà không dùng yếu tố này để "phạt" theo cảm tính. Người bị vi phạm có thể được chia phần nhiều hơn, nhưng mức chênh do toà cân nhắc trong toàn bộ vụ việc.
Chia bằng hiện vật hay chia bằng tiền
Nguyên tắc chung là tài sản được chia bằng hiện vật; nếu không chia được bằng hiện vật thì chia theo giá trị. Bên nào nhận phần tài sản bằng hiện vật có giá trị lớn hơn phần mình được hưởng thì phải thanh toán phần chênh lệch cho bên kia. Một ngôi nhà, một chiếc ô tô, một cửa hàng thường không cắt đôi được, nên phần lớn các vụ kết thúc bằng việc một người nhận tài sản và trả tiền cho người kia.
Toà thường xem ai có nhu cầu sử dụng thật, ai đang ở, ai đang nuôi con, ai có khả năng thanh toán. Người nuôi con nhỏ hay được ưu tiên nhận nhà ở để con không phải chuyển chỗ, nhưng đi kèm là nghĩa vụ trả phần chênh lệch; nếu người đó không có khả năng trả, toà có thể chọn phương án khác. Khi cả hai cùng muốn nhận một tài sản và không ai chịu nhường, việc bán tài sản rồi chia tiền cũng là một hướng được đặt ra.
Một chi tiết nên biết: với nhà ở thuộc sở hữu riêng của một bên mà đã đưa vào sử dụng chung, nếu người kia gặp khó khăn về chỗ ở sau ly hôn thì luật cho phép được lưu cư một thời gian ngắn, tính từ khi quan hệ hôn nhân chấm dứt, trừ khi hai bên thoả thuận khác. Thời hạn cụ thể bạn tra trong Luật Hôn nhân và gia đình hiện hành. Đây là thời gian để tìm chỗ ở mới, không phải quyền ở lâu dài.
Ví dụ giả định: một khối tài sản được chia thế nào
Ví dụ giả định, số tròn, chỉ để minh hoạ cách lập luận; không phải dự đoán kết quả của bất kỳ vụ việc thật nào. Hai vợ chồng kết hôn mười năm, có một con bảy tuổi. Người vợ ở nhà chăm con năm năm đầu, sau đó đi làm bán thời gian; người chồng mở xưởng sửa xe.
| Thứ trong khối tài sản | Toà xác định | Hướng giải quyết có thể |
|---|---|---|
| Căn nhà mua năm thứ ba sau cưới, sổ đứng tên chồng | Tài sản chung (mua trong thời kỳ hôn nhân, không chứng minh được là riêng) | Giao cho bên nuôi con, bên kia nhận tiền chênh lệch |
| Xưởng sửa xe và máy móc | Tài sản chung | Giao chồng tiếp tục làm, thanh toán phần giá trị cho vợ |
| Mảnh đất bố mẹ vợ cho riêng vợ, có hợp đồng tặng cho | Tài sản riêng của vợ | Không chia |
| Khoản vay ngân hàng để mở rộng xưởng | Nợ chung | Người nhận xưởng tiếp tục trả, tính vào phần giá trị được chia |
| Khoản tiết kiệm đứng tên vợ | Tài sản chung (gửi từ lương trong thời kỳ hôn nhân) | Chia theo tỉ lệ chung của cả khối |
Trong ví dụ này, toà có thể chia khối tài sản chung theo tỉ lệ lệch về phía người vợ một ít vì người vợ trực tiếp nuôi con, thu nhập thấp hơn và có công sức chăm gia đình những năm đầu. Mức lệch bao nhiêu là chuyện của từng hồ sơ; điều cần thấy ở đây là cách lập luận: khoanh vùng trước, cân bốn yếu tố sau, rồi mới quy ra hiện vật và tiền.
Hai bên tự thoả thuận được thì toà ghi nhận
Đơn phương ly hôn không có nghĩa là mọi chuyện đều phải để toà quyết. Trong quá trình giải quyết, nếu hai bên thoả thuận được với nhau về một phần hay toàn bộ tài sản, toà sẽ ghi nhận sự thoả thuận đó, miễn là nó tự nguyện, không trái luật và không xâm phạm quyền lợi của con chưa thành niên hay của người thứ ba như ngân hàng, chủ nợ.
Thoả thuận có lợi ở chỗ nhanh hơn, ít chi phí định giá hơn, và hai bên chủ động sắp xếp theo nhu cầu thật của mình thay vì nhận một phán quyết chung chung. Nhiều cặp vợ chồng không đồng ý ly hôn nhưng lại thoả thuận được về nhà cửa và tiền bạc khi đã ngồi xuống ở buổi hoà giải. Ngược lại, có cặp đồng ý ly hôn ngay nhưng tranh chấp tài sản kéo dài cả năm.
Nếu bạn định thoả thuận, nên ghi rõ từng tài sản giao cho ai, ai trả khoản nợ nào, ai thanh toán bao nhiêu cho ai và hạn trả. Những câu như "chia đều đồ đạc trong nhà" hay "ai giữ gì thì giữ nấy" dễ sinh tranh chấp mới khi thi hành, vì mỗi người hiểu một kiểu. Thoả thuận càng cụ thể, bản án hoặc quyết định công nhận càng dễ thi hành.
Người ngoài cuộc cũng có thể bị đưa vào vụ án
Chia tài sản khi ly hôn hiếm khi chỉ có hai người. Nếu nhà đang thế chấp, ngân hàng thường được đưa vào vụ án với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Nếu hai vợ chồng sống chung với bố mẹ và tài sản lẫn vào khối tài sản của đại gia đình, bố mẹ hay anh chị em cũng có thể phải tham gia. Nếu có người cho vay, người góp vốn làm ăn, họ cũng có quyền trình bày.
Điều này kéo theo hai hệ quả thực tế. Một là thời gian giải quyết dài hơn, vì toà phải triệu tập thêm người, lấy thêm lời khai. Hai là bạn nên chuẩn bị giấy tờ cả về phía người thứ ba: hợp đồng tín dụng, giấy vay tiền, giấy tờ góp vốn. Luật cũng quy định các quyền và nghĩa vụ về tài sản mà vợ chồng đã xác lập với người thứ ba vẫn có hiệu lực sau ly hôn, trừ khi các bên có thoả thuận khác; nghĩa là ly hôn không tự xoá khoản nợ đã ký với ngân hàng.
Nếu khối tài sản liên quan nhiều người như vậy, đây thường là lúc nên có người chuyên môn xem hồ sơ. Bạn có thể đặt câu hỏi với luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo danh sách tài sản và giấy tờ đã có, để biết phần nào nên yêu cầu ngay, phần nào có thể tách ra giải quyết sau.
Chuẩn bị gì trước khi yêu cầu toà chia tài sản
Dù bạn là người nộp đơn hay người bị kiện, chuẩn bị theo thứ tự sau giúp hồ sơ gọn và giảm số lần toà yêu cầu bổ sung.
- Lập danh sách tài sản: nhà đất, xe, tiền gửi, cổ phần, vốn góp, đồ có giá trị lớn; mỗi thứ ghi thời điểm có, nguồn tiền, đứng tên ai, đang ở đâu.
- Lập danh sách nợ: vay ngân hàng, vay người thân, mua trả góp; mỗi khoản ghi ai ký, vay để làm gì, còn bao nhiêu.
- Đánh dấu thứ bạn cho là tài sản riêng và gom giấy tờ chứng minh: hợp đồng tặng cho, giấy tờ thừa kế, sổ đỏ cấp trước khi cưới, sao kê tiền.
- Ghi lại công sức đóng góp: ai trả tiền mua, ai trả nợ, ai chăm con, chăm bố mẹ trong bao lâu. Ghi bằng sự kiện, thời gian, không bằng cảm xúc.
- Đề xuất phương án chia: bạn muốn nhận gì, sẵn sàng thanh toán bao nhiêu. Đề xuất có lý thì dễ thoả thuận ở buổi hoà giải.
- Ghi rõ yêu cầu trong đơn: yêu cầu chia tài sản nào, nợ nào. Phần không yêu cầu thì toà không tự giải quyết.
Án phí trong phần chia tài sản thường tính theo giá trị phần tài sản mỗi người được nhận, nên khối càng lớn thì án phí càng đáng kể. Mức cụ thể bạn tra trong nghị quyết về án phí, lệ phí toà án đang áp dụng, hoặc hỏi trực tiếp bộ phận nhận đơn của toà.
Câu hỏi thường gặp
Đơn phương ly hôn thì người nộp đơn có bị chia ít tài sản hơn không?
Không. Việc ai là người nộp đơn không phải là căn cứ để chia ít hay nhiều. Toà chia theo nguyên tắc chia đôi có tính đến hoàn cảnh, công sức đóng góp, lợi ích nghề nghiệp và lỗi của mỗi bên. Người nộp đơn và người bị kiện được xem xét như nhau trên cùng các yếu tố đó.
Ngoại tình thì có bị chia ít tài sản hơn không?
Lỗi vi phạm nghĩa vụ vợ chồng, trong đó có ngoại tình, là một trong các yếu tố toà xem xét khi chia. Tuy vậy, lỗi phải được chứng minh bằng chứng cứ hợp pháp, và mức độ ảnh hưởng đến tỉ lệ chia do toà cân nhắc trong toàn bộ hồ sơ, không có tỉ lệ cố định cho từng loại lỗi.
Người ở nhà nội trợ không đi làm có được chia tài sản không?
Có. Luật Hôn nhân và gia đình coi lao động của vợ, chồng trong gia đình như lao động có thu nhập. Người nội trợ, chăm con, chăm cha mẹ vẫn được tính công sức đóng góp vào khối tài sản chung, kể cả khi tài sản đứng tên người đi làm.
Có bắt buộc phải chia tài sản cùng lúc với ly hôn không?
Không bắt buộc. Bạn có thể chỉ yêu cầu toà giải quyết ly hôn và con cái, còn tài sản để hai bên tự thoả thuận hoặc khởi kiện chia sau. Cách này có lợi và có hại riêng, nên cân nhắc theo tình trạng tài sản của gia đình mình, nhất là khi có dấu hiệu bên kia tẩu tán.
Toà có tự chia những tài sản mà đơn không nhắc tới không?
Toà giải quyết trong phạm vi yêu cầu của đương sự. Tài sản nào bạn không yêu cầu chia, hoặc bên kia không có yêu cầu phản tố, thì thường không được giải quyết trong vụ án đó. Vì vậy danh sách tài sản trong đơn cần đầy đủ ngay từ đầu, thiếu thì phải bổ sung kịp thời.
Muốn biết khối tài sản của mình sẽ được chia thế nào thì hỏi ai?
Mỗi hồ sơ có chi tiết riêng về nguồn tiền, giấy tờ và hoàn cảnh, nên không có câu trả lời chung. Bạn nên chuẩn bị danh sách tài sản, nợ và giấy tờ rồi hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem hồ sơ cụ thể trước khi nộp đơn hoặc trước buổi hoà giải.