Để toà chấp nhận đơn phương ly hôn, hồ sơ phải chứng minh được ít nhất một căn cứ: người kia có hành vi bạo lực gia đình, hoặc vi phạm nghiêm trọng quyền và nghĩa vụ vợ chồng khiến hôn nhân trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, hoặc người kia đã bị toà tuyên bố mất tích. Điều kiện đi kèm là hoà giải tại toà không thành. Người muốn ly hôn không cần chứng minh cả ba, nhưng căn cứ nào được nêu thì phải có chứng cứ đứng sau.
Bài này đi vào từng căn cứ theo cách toà thường kiểm tra: toà hỏi gì, xác minh ở đâu, loại chứng cứ nào có sức nặng, loại nào yếu. Phần cuối là bảng tự rà để bạn biết hồ sơ của mình đang mạnh hay mỏng ở chỗ nào trước khi nộp đơn.
Căn cứ gốc nằm ở đâu trong luật
Căn cứ ly hôn theo yêu cầu một bên được quy định trong Luật Hôn nhân và gia đình 2014, ở điều luật về ly hôn theo yêu cầu của một bên. Điều luật này có ba khoản tương ứng ba tình huống: một bên vợ hoặc chồng yêu cầu ly hôn; vợ hoặc chồng của người bị tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn; người thân yêu cầu ly hôn thay cho người không nhận thức được hành vi. Mỗi tình huống có điều kiện riêng, không dùng lẫn được.
Câu chữ của luật khá ngắn, nên việc áp dụng dựa nhiều vào văn bản hướng dẫn của Toà án nhân dân tối cao và thực tiễn xét xử. Văn bản hướng dẫn liệt kê các biểu hiện được coi là "hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng", "đời sống chung không thể kéo dài", "mục đích hôn nhân không đạt được". Văn bản hướng dẫn có thể được thay thế theo thời gian, vì vậy trước khi soạn phần lý do trong đơn, bạn nên tìm bản đang có hiệu lực để dùng đúng cách diễn đạt mà toà quen đọc.
Một nguyên tắc nền cần nhớ: toà xem xét hành vi của người kia và tình trạng thực tế của cuộc hôn nhân, chứ không chấm điểm ai đúng ai sai trong từng trận cãi vã. Lỗi của mỗi bên chủ yếu có ý nghĩa khi chia tài sản, ít ảnh hưởng tới việc có cho ly hôn hay không.
Bạo lực gia đình: căn cứ độc lập, không cần chờ "trầm trọng"
Bạo lực không chỉ là đánh đập. Theo Luật Phòng, chống bạo lực gia đình, hành vi bạo lực bao gồm cả lăng mạ, xúc phạm danh dự, cô lập, cấm đoán quan hệ với người thân, cưỡng ép quan hệ tình dục, kiểm soát thu nhập để tạo sự lệ thuộc, đuổi ra khỏi chỗ ở hợp pháp. Những hành vi không để lại vết thương vẫn là căn cứ nếu chứng minh được.
Luật tách bạo lực thành một căn cứ riêng. Khi có bạo lực gia đình, toà không cần chứng minh thêm rằng hôn nhân đã trầm trọng theo các tiêu chí khác, vì chính bạo lực đã cho thấy điều đó. Đây là lý do việc giữ chứng cứ bạo lực có sức nặng đặc biệt trong hồ sơ.
Chứng cứ mạnh. Biên bản của công an hoặc chính quyền cơ sở về vụ việc, quyết định xử phạt hành chính, kết luận giám định thương tích, hồ sơ khám chữa bệnh ghi nhận thương tích, quyết định áp dụng biện pháp cấm tiếp xúc, lời khai người chứng kiến.
Chứng cứ hỗ trợ. Ảnh chụp vết thương có thời gian, tin nhắn đe doạ, ghi âm, nhật ký ghi lại các lần xảy ra. Các tài liệu này cần được lưu bản gốc, không cắt ghép, và tốt nhất có nguồn khác củng cố.
Vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ vợ chồng và "tình trạng trầm trọng"
Nhóm căn cứ này đòi hỏi hai lớp chứng minh. Lớp thứ nhất là có hành vi vi phạm quyền, nghĩa vụ vợ chồng: không chung thuỷ, bỏ mặc không chăm sóc, không tôn trọng, không cùng đóng góp nuôi con, không chung sống mà không có lý do chính đáng, phá tán tài sản của gia đình, nghiện ngập kéo dài. Lớp thứ hai là hệ quả: vì những vi phạm đó mà hôn nhân trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích xây dựng gia đình không đạt được.
Theo hướng dẫn và thực tiễn xét xử, các dấu hiệu toà thường cân nhắc gồm: vợ chồng không còn yêu thương, quan tâm, giúp đỡ nhau; mỗi người một cuộc sống riêng; đã được người thân, cơ quan, chính quyền cơ sở nhắc nhở, hoà giải nhiều lần mà không cải thiện; một bên có quan hệ ngoại tình đã bị nhắc nhở nhưng vẫn tiếp tục; thường xuyên xúc phạm, ngược đãi nhau. Không có con số "ly thân bao nhiêu năm thì được ly hôn". Ly thân là một dấu hiệu quan trọng, nhưng toà nhìn nó cùng các dấu hiệu khác.
Chỗ hay hụt nhất của hồ sơ là lớp thứ hai. Nhiều người kể rất kỹ hành vi của bên kia nhưng không cho toà thấy hôn nhân đã thật sự hết đường. Nếu bị đơn trình bày được rằng hai người vẫn ăn chung, vẫn cùng lo cho con, mâu thuẫn chỉ mới phát sinh, toà có thể cho rằng chưa đến mức trầm trọng.
Người kia bị toà tuyên bố mất tích
Căn cứ thứ ba đơn giản về logic nhưng nặng về thủ tục. Luật quy định vợ hoặc chồng của người đã bị toà tuyên bố mất tích yêu cầu ly hôn thì toà giải quyết cho ly hôn. Ở đây toà không xét mâu thuẫn, không xét lỗi, chỉ cần có quyết định tuyên bố mất tích đã có hiệu lực pháp luật.
Để có quyết định đó, phải đi một thủ tục riêng trước: người vắng mặt biệt tích liên tục từ hai năm trở lên kể từ ngày có tin tức cuối cùng, đã có thông báo tìm kiếm theo thủ tục tố tụng mà vẫn không có tin tức xác thực còn sống hay đã chết. Người có quyền, lợi ích liên quan, trong đó có vợ hoặc chồng, nộp đơn yêu cầu toà tuyên bố mất tích. Hai thủ tục này có thể được xem xét cùng nhau theo hướng dẫn của toà, nhưng bạn nên hỏi trước toà nơi nộp đơn để tránh phải làm hai lần.
Cần phân biệt: người kia chỉ bỏ đi, không liên lạc, nhưng không đủ điều kiện tuyên bố mất tích, thì vẫn có thể ly hôn theo căn cứ "hôn nhân trầm trọng", với chứng cứ là thời gian bỏ đi và việc không thực hiện nghĩa vụ vợ chồng. Hai đường này có điều kiện khác nhau và thời gian khác nhau.
Toà xác minh căn cứ bằng cách nào
Bên cạnh tài liệu do hai bên nộp, toà có quyền tự thu thập chứng cứ. Bảng dưới tóm tắt các nguồn thường gặp:
| Nguồn | Toà dùng để làm rõ | Bạn chuẩn bị được gì |
|---|---|---|
| Lời khai hai bên | Mâu thuẫn bắt đầu từ khi nào, đã ly thân chưa, còn muốn hàn gắn không | Một bản trình bày theo trình tự thời gian, có ngày tháng cụ thể |
| Xác minh tại nơi cư trú | Hàng xóm, tổ dân phố, công an xã phường biết gì về mâu thuẫn, bạo lực | Tên người biết sự việc và sẵn sàng xác nhận |
| Cơ quan, nơi làm việc | Đã có góp ý, hoà giải, kỷ luật liên quan chưa | Văn bản, biên bản họp nếu có |
| Hồ sơ cơ quan chức năng | Bạo lực, xử phạt, biện pháp cấm tiếp xúc | Số biên bản, thời gian, nơi lập để toà yêu cầu cung cấp |
| Tài liệu điện tử | Tin nhắn, ghi âm, ảnh về hành vi vi phạm | Bản gốc trên thiết bị, bản in có ghi nguồn và thời gian |
Bảng trên không phải danh mục bắt buộc. Hồ sơ không cần đủ mọi dòng, nhưng càng có nhiều nguồn độc lập cùng chỉ về một hướng, toà càng dễ đi tới kết luận.
Hồ sơ mạnh và hồ sơ mỏng: hai ví dụ giả định
Ví dụ giả định thứ nhất. Chị A và anh B kết hôn tám năm. Ba năm gần đây anh B thường xuyên vắng nhà, không đóng góp chi phí nuôi con, đã hai lần được tổ dân phố mời lên hoà giải vì to tiếng, có một lần công an phường lập biên bản khi anh B đập phá đồ đạc. Hai người ngủ riêng từ một năm nay. Hồ sơ của chị A có nhiều nguồn độc lập: biên bản hoà giải, biên bản của công an, lời xác nhận của hàng xóm, sao kê cho thấy chị một mình chi trả học phí cho con. Toà có đủ chất liệu để kết luận hôn nhân trầm trọng.
Ví dụ giả định thứ hai. Anh C muốn ly hôn chị D vì "không còn tình cảm, hay bất đồng". Hai người vẫn sống chung, cùng đưa đón con, chưa từng nhờ ai hoà giải. Chị D không đồng ý ly hôn và trình bày muốn giữ gia đình. Hồ sơ của anh C chỉ có lời kể. Trường hợp này toà có thể cho rằng mâu thuẫn chưa đến mức trầm trọng, nhất là khi bên kia thể hiện thiện chí.
Khác biệt giữa hai hồ sơ không nằm ở mức độ đau khổ của người nộp đơn, mà ở chỗ toà có thể kiểm chứng được bao nhiêu. Nếu bạn đang ở gần ví dụ thứ hai, đó là tín hiệu nên dành thêm thời gian ghi nhận diễn biến, tìm người hoà giải, trước khi quyết định đi tiếp.
Những lý do thường không đủ nếu đứng một mình
Các lý do dưới đây vẫn có thể ghi trong đơn, nhưng nếu chỉ có chúng mà không có dấu hiệu khác, hồ sơ dễ bị đánh giá là chưa đủ căn cứ:
- "Không hợp tính, hay cãi nhau" mà không mô tả cụ thể hậu quả, không có ai xác nhận.
- Mâu thuẫn với gia đình bên chồng hoặc bên vợ, trong khi quan hệ giữa hai vợ chồng vẫn bình thường.
- Khó khăn kinh tế đơn thuần, không kèm việc một bên bỏ mặc nghĩa vụ hay phá tán tài sản.
- Nghi ngờ ngoại tình chưa có gì kiểm chứng ngoài suy đoán.
- Ly thân thời gian ngắn, do một lần giận dỗi, chưa qua lần hoà giải nào.
Nếu hồ sơ của bạn đang ở tình trạng này, việc nên làm là ghi lại diễn biến, tìm người làm chứng, và cân nhắc thời điểm nộp đơn, thay vì vội nộp rồi bị bác. Mỗi hồ sơ có tình tiết riêng, nên bài này chỉ giúp bạn nắm nguyên lý. Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, và luôn tra văn bản hiện hành vì quy định có thể đã được sửa đổi, bổ sung.
Câu hỏi thường gặp
Ly thân bao lâu thì toà cho đơn phương ly hôn?
Luật không quy định một mốc thời gian ly thân. Ly thân là một dấu hiệu toà xem cùng các dấu hiệu khác như không còn quan tâm, chăm sóc nhau, đã được hoà giải nhiều lần không kết quả. Ly thân kéo dài kèm việc mỗi người một cuộc sống riêng thường được coi là dấu hiệu mạnh.
Ngoại tình có phải căn cứ để đơn phương ly hôn không?
Ngoại tình là hành vi vi phạm nghĩa vụ chung thuỷ, có thể là căn cứ nếu chứng minh được và cho thấy hôn nhân đã trầm trọng, ví dụ đã bị nhắc nhở nhưng vẫn tiếp tục. Chứng cứ cần thu thập hợp pháp; việc theo dõi, xâm phạm đời tư người khác có thể gây rắc rối pháp lý ngược lại.
Không có chứng cứ bạo lực thì có ly hôn đơn phương được không?
Được, nếu chứng minh được căn cứ khác, thường là hôn nhân lâm vào tình trạng trầm trọng do vi phạm nghĩa vụ vợ chồng. Bạo lực chỉ là một trong ba nhóm căn cứ. Phần lớn vụ đơn phương ly hôn được giải quyết theo nhóm "tình trạng trầm trọng".
Toà có tự đi xác minh ở địa phương không hay đương sự phải tự lo?
Đương sự có nghĩa vụ chính trong việc cung cấp chứng cứ. Toà có thể tự xác minh, lấy lời khai người làm chứng, yêu cầu cơ quan cung cấp tài liệu khi cần thiết hoặc khi đương sự đã yêu cầu mà không tự thu thập được. Bạn nên chủ động nêu rõ nguồn để toà biết tìm ở đâu.
Bên kia nói vẫn còn yêu thương thì toà có bác đơn không?
Lời nói đó không tự động khiến toà bác đơn. Toà nhìn vào hành vi thực tế: bên kia có thực hiện nghĩa vụ vợ chồng không, có thay đổi sau các lần hoà giải không. Nếu thực tế cho thấy hôn nhân đã trầm trọng, mong muốn giữ lại của một bên không đủ để kéo dài cuộc hôn nhân.
Lỗi của ai có ảnh hưởng đến việc toà cho ly hôn không?
Ít ảnh hưởng. Toà cho ly hôn dựa trên tình trạng thực tế của hôn nhân. Lỗi của mỗi bên chủ yếu được cân nhắc khi chia tài sản chung. Người có lỗi vẫn có quyền nộp đơn xin ly hôn, và toà vẫn xét căn cứ như bình thường.