DonPhuong.comĐơn Phương
Đơn phương ly hôn: điều kiện và căn cứ

Người thân yêu cầu ly hôn thay cho người mất năng lực hành vi dân sự

Cha mẹ, người thân được yêu cầu ly hôn thay khi người bệnh không nhận thức được hành vi và là nạn nhân bạo lực của vợ hoặc chồng. Điều kiện, chứng cứ, thủ tục.

Elderly Vietnamese mother seen from behind sitting beside a hospital bed by a window in a provincial clinic, holding the blanket edge, soft overcast light, pale green walls

Cha, mẹ hoặc người thân thích khác được yêu cầu toà giải quyết ly hôn thay cho một người khi người đó bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến không nhận thức, làm chủ được hành vi, đồng thời là nạn nhân của bạo lực gia đình do chính vợ hoặc chồng mình gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ, tinh thần. Phải đủ cả hai điều kiện. Chỉ có bệnh mà không có bạo lực, hoặc chỉ có bạo lực mà người đó vẫn tự quyết định được, thì người thân không đứng đơn thay được.

Quy định này của Luật Hôn nhân và gia đình 2014 lấp một khoảng trống của luật cũ: người không còn tự bảo vệ mình bị mắc kẹt trong cuộc hôn nhân với người đang hại họ. Bài này giải thích từng điều kiện, cách chứng minh tình trạng bệnh và bạo lực, vấn đề người giám hộ, trình tự nộp đơn và những việc phải lo sau khi toà cho ly hôn.

Ba điều kiện phải có cùng lúc

Người yêu cầu là cha, mẹ hoặc người thân thích khác. Không phải bất kỳ ai quen biết, kể cả hàng xóm hay tổ chức xã hội, cũng được đứng đơn. Phạm vi người thân thích theo định nghĩa của luật hôn nhân và gia đình.

Người vợ hoặc chồng bị bệnh khiến không nhận thức, làm chủ được hành vi. Bệnh tâm thần hoặc bệnh khác, ví dụ sa sút trí tuệ nặng, tổn thương não sau tai nạn, miễn là hậu quả là người đó không còn nhận thức và điều khiển được hành vi của mình. Mức độ này phải được chứng minh bằng tài liệu y khoa, giám định.

Người bệnh là nạn nhân bạo lực gia đình do chính người chồng hoặc vợ gây ra, ảnh hưởng nghiêm trọng. Bạo lực từ người khác trong gia đình không thoả điều kiện này. Mức độ phải là ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng, sức khoẻ hoặc tinh thần, không phải mâu thuẫn thông thường.

Toà cho ly hôn khi có căn cứ về bạo lực. Với loại yêu cầu này, căn cứ để toà cho ly hôn chính là hành vi bạo lực gia đình nghiêm trọng của người chồng hoặc vợ đối với người bệnh. Toà không cần xét thêm các dấu hiệu "hôn nhân trầm trọng" khác.

Ai được coi là người thân thích

Luật Hôn nhân và gia đình định nghĩa người thân thích gồm người có quan hệ hôn nhân, nuôi dưỡng, người cùng dòng máu về trực hệ và người có họ trong phạm vi ba đời. Áp vào tình huống này, thường gặp nhất là cha mẹ đẻ, cha mẹ nuôi, con đã thành niên, anh chị em ruột của người bệnh. Ông bà, cô dì chú bác, anh chị em họ trong phạm vi ba đời cũng thuộc phạm vi này.

Khi nhiều người thân cùng muốn đứng đơn, thực tế nên thống nhất một người đại diện, thường là người đang trực tiếp chăm sóc người bệnh hoặc nắm rõ nhất tình hình bạo lực. Các người thân khác có thể làm chứng, cung cấp tài liệu. Việc nhiều đơn từ nhiều người về cùng một nội dung chỉ làm hồ sơ rối thêm.

Một trường hợp đặc biệt là con chung đã thành niên đứng đơn yêu cầu cha mẹ mình ly hôn vì người cha hoặc người mẹ đang bạo hành người kia bị bệnh. Luật không cấm, nhưng đây là hoàn cảnh nặng nề về tình cảm. Người con cần biết mình có thể được triệu tập, lấy lời khai, và nên có người hỗ trợ trong quá trình này.

Chứng minh tình trạng bệnh

Toà cần biết người bệnh có thật sự không nhận thức, làm chủ được hành vi hay không. Tài liệu thường dùng là hồ sơ bệnh án, giấy ra viện, sổ theo dõi điều trị ngoại trú, và quan trọng nhất là kết luận giám định pháp y tâm thần khi cần. Toà có thể tự trưng cầu giám định nếu tài liệu đương sự nộp chưa đủ để kết luận.

Nếu người bệnh đã được toà tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự bằng một quyết định trước đó, quyết định này là chứng cứ mạnh. Tuy nhiên, việc có bắt buộc phải có quyết định tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự trước khi người thân yêu cầu ly hôn hay không là điểm được hướng dẫn trong văn bản của Toà án nhân dân tối cao; bạn nên tra bản hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi toà nơi nộp đơn để tránh đi sai thứ tự.

Điều cần tránh là chỉ mô tả bằng lời rằng người bệnh "lẫn", "không biết gì" mà không có tài liệu y khoa. Tình trạng bệnh có thể thay đổi theo thời gian, có giai đoạn tỉnh táo; toà cần đánh giá tại thời điểm giải quyết. Người thân nên lưu toàn bộ giấy tờ điều trị theo trình tự thời gian.

Chứng minh bạo lực khi nạn nhân không tự kể được

Khó khăn lớn nhất của loại hồ sơ này là chính nạn nhân không thể kể lại, không thể tự đi báo công an hay tự đi khám. Chứng cứ vì vậy dựa nhiều vào người xung quanh: người thân phát hiện vết thương khi thăm nom, hàng xóm nghe thấy, nhân viên y tế ghi nhận khi người bệnh nhập viện, biên bản của công an hoặc chính quyền cơ sở khi có trình báo.

Khi phát hiện dấu hiệu bạo lực, người thân nên đưa người bệnh đi khám ngay và nói rõ với cơ sở y tế nghi ngờ thương tích do bị đánh, để hồ sơ ghi nhận đầy đủ. Đồng thời báo công an xã, phường để lập biên bản. Ảnh chụp vết thương có thời gian, nhật ký thăm nom, lời xác nhận của người chăm sóc cũng nên được lưu lại.

Bạo lực đối với người bệnh không chỉ là đánh đập. Bỏ đói, bỏ mặc không cho điều trị, nhốt, cắt nguồn thuốc, chiếm đoạt tiền trợ cấp của người bệnh cũng có thể là hành vi bạo lực gia đình theo luật. Những hành vi này để lại dấu vết trong hồ sơ y tế, sổ sách tài chính, lời khai người xung quanh.

Vấn đề người giám hộ: khi người chăm sóc lại là người gây hại

Theo Bộ luật Dân sự, khi một người bị tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự, vợ hoặc chồng thường là người giám hộ đương nhiên nếu đủ điều kiện. Trong tình huống bạo lực, điều này tạo ra mâu thuẫn: người đại diện hợp pháp của nạn nhân lại chính là người đang gây hại cho nạn nhân. Một người như vậy khó có thể đại diện khách quan cho người bệnh trong vụ ly hôn.

Pháp luật dân sự có cơ chế thay đổi người giám hộ khi người giám hộ không còn đủ điều kiện hoặc vi phạm nghiêm trọng nghĩa vụ giám hộ. Người thân có thể đồng thời đề nghị thay đổi người giám hộ hoặc yêu cầu toà xác định người đại diện phù hợp cho người bệnh trong quá trình tố tụng. Toà cũng có trách nhiệm bảo đảm quyền lợi của đương sự không tự bảo vệ được.

Việc giám hộ còn kéo theo tài sản: người giám hộ quản lý tài sản của người được giám hộ. Nếu nghi ngờ người chồng hoặc vợ đang chiếm dụng tài sản, lương hưu, trợ cấp của người bệnh, cần nêu rõ để toà xem xét cùng lúc.

Các bước người thân thường đi

Thứ tự dưới đây mang tính nguyên tắc; tuỳ hồ sơ mà có bước gộp hoặc tách:

  1. Bảo vệ người bệnh ngay: đưa đi khám, báo công an hoặc chính quyền cơ sở, đề nghị biện pháp cấm tiếp xúc, đưa người bệnh về nơi an toàn nếu cần.
  2. Tập hợp tài liệu y khoa về tình trạng bệnh, đề nghị giám định nếu chưa có.
  3. Tập hợp chứng cứ bạo lực: biên bản, hồ sơ khám thương tích, ảnh, lời khai người làm chứng.
  4. Chuẩn bị giấy tờ chứng minh quan hệ thân thích với người bệnh, như giấy khai sinh, trích lục hộ tịch.
  5. Nộp đơn yêu cầu ly hôn tại toà có thẩm quyền, ghi rõ tư cách người thân thích, tình trạng bệnh, hành vi bạo lực, và đề nghị về con chung, tài sản nếu có.
  6. Đề nghị thay đổi người giám hộ hoặc xác định người đại diện nếu người chồng hoặc vợ đang là người giám hộ.

Người thân có thể thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí trong một số trường hợp, đặc biệt khi người bệnh là người khuyết tật hoặc thuộc hộ khó khăn. Hỏi trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh, thành phố.

Sau khi toà cho ly hôn

Ly hôn chỉ là bước đầu. Người bệnh cần người giám hộ mới, nơi ở, người chăm sóc lâu dài. Phần tài sản chung được chia, phần của người bệnh do người giám hộ quản lý vì lợi ích của người bệnh. Nếu có con chung, toà sẽ quyết định người trực tiếp nuôi con; người bệnh ở trạng thái không nhận thức được hành vi thường không đủ điều kiện trực tiếp nuôi, nhưng điều đó không xoá quan hệ cha mẹ con.

Người thân đứng đơn nên chuẩn bị trước cả phương án chăm sóc sau ly hôn. Toà sẽ quan tâm điều này khi xem xét yêu cầu, vì mục đích của quy định là bảo vệ người bệnh, không phải đẩy họ vào hoàn cảnh không ai chăm sóc. Cần xem hồ sơ của riêng mình thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn; quy định về người thân yêu cầu ly hôn và giám hộ có thể đã được sửa đổi, hướng dẫn thêm, nên tra văn bản hiện hành.

Câu hỏi thường gặp

Cha mẹ có được xin ly hôn thay cho con gái bị bệnh tâm thần không?

Được, nếu con gái bị bệnh tâm thần hoặc bệnh khác khiến không nhận thức, làm chủ được hành vi, đồng thời là nạn nhân bạo lực gia đình nghiêm trọng do chính người chồng gây ra. Thiếu điều kiện bạo lực thì cha mẹ không đứng đơn thay được.

Người bệnh không bị bạo lực, chỉ bị bỏ mặc thì người thân có xin ly hôn thay được không?

Tuỳ mức độ. Bỏ mặc không cho điều trị, bỏ đói, nhốt, chiếm đoạt tiền của người bệnh có thể được coi là hành vi bạo lực gia đình theo luật. Nếu chỉ là thờ ơ, thiếu quan tâm thông thường thì khó đáp ứng điều kiện. Nên hỏi luật sư dựa trên chứng cứ cụ thể.

Có cần tuyên bố mất năng lực hành vi dân sự trước khi xin ly hôn thay không?

Đây là điểm được văn bản hướng dẫn của Toà án nhân dân tối cao đề cập. Toà có thể dựa vào kết luận giám định, hồ sơ y tế để xác định tình trạng bệnh. Bạn nên tra hướng dẫn hiện hành hoặc hỏi toà nơi nộp đơn để chọn đúng thứ tự thủ tục.

Anh chị em ruột có được đứng đơn ly hôn thay không?

Được. Anh chị em ruột thuộc phạm vi người thân thích theo luật hôn nhân và gia đình. Điều kiện vẫn là người bệnh không nhận thức, làm chủ được hành vi và là nạn nhân bạo lực nghiêm trọng của vợ hoặc chồng mình.

Chồng đang là người giám hộ của vợ bị bệnh thì sao?

Khi người giám hộ chính là người gây bạo lực, người thân có thể đề nghị thay đổi người giám hộ theo Bộ luật Dân sự hoặc đề nghị toà xác định người đại diện khác cho người bệnh trong vụ án, để bảo đảm quyền lợi của người bệnh được bảo vệ khách quan.

Sau ly hôn ai chăm sóc người bệnh?

Người bệnh cần người giám hộ mới, thường là cha mẹ, con đã thành niên hoặc người thân khác đủ điều kiện. Phần tài sản của người bệnh sau khi chia do người giám hộ quản lý vì lợi ích của người bệnh. Nên chuẩn bị phương án chăm sóc trước khi nộp đơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138