Nếu đất vẫn là của bố mẹ chồng và chưa tặng cho vợ chồng, khi ly hôn người vợ không được chia đất, nhưng phần nhà và công trình vợ chồng bỏ tiền xây là tài sản chung, người vợ được thanh toán phần giá trị của mình. Nếu bố mẹ đã tặng cho đất cho cả hai vợ chồng, kể cả bằng hành vi rõ ràng chứ không chỉ bằng văn bản, thì đất cũng có thể được xác định là tài sản chung.
Đây là một trong những tình huống phổ biến nhất ở nông thôn và vùng ven đô: cưới xong ở chung, vài năm sau vợ chồng gom tiền xây nhà ngay trên mảnh đất của ông bà, giấy tờ đất vẫn mang tên bố mẹ. Tình huống ngược lại, nhà xây trên đất của bố mẹ vợ, được giải quyết theo cùng nguyên lý. Bài viết theo nguyên lý Luật Hôn nhân và gia đình 2014, Bộ luật Dân sự và Luật Đất đai hiện hành; các văn bản có thể đã sửa đổi, bạn nên tra trước khi làm.
Đất là của ai: câu hỏi phải trả lời trước tiên
Toà không thể chia cái mà vợ chồng không có quyền. Vì vậy câu hỏi đầu tiên là mảnh đất dưới căn nhà đang thuộc về ai. Có ba khả năng chính. Một, đất vẫn là của bố mẹ, bố mẹ chỉ cho vợ chồng ở nhờ, xây nhờ. Hai, bố mẹ đã tặng cho riêng người con trai. Ba, bố mẹ đã tặng cho cả hai vợ chồng.
Ở khả năng thứ nhất, đất không nằm trong khối tài sản của vợ chồng. Ở khả năng thứ hai, đất là tài sản riêng của người chồng. Ở khả năng thứ ba, đất là tài sản chung. Khó ở chỗ, trong đời sống rất ít gia đình lập hợp đồng tặng cho có công chứng; thường chỉ là một câu nói trong bữa cơm "cho hai đứa mảnh này mà làm nhà", rồi vợ chồng xây, ở, đóng thuế đất nhiều năm liền.
Thực tiễn xét xử đã có án lệ về việc xác định quyền sử dụng đất là tài sản chung của vợ chồng khi cha mẹ đã cho vợ chồng người con đất để làm nhà ở, vợ chồng đã xây nhà kiên cố, sử dụng ổn định, công khai, kê khai đăng ký, cha mẹ và người khác trong gia đình không phản đối. Khi các dấu hiệu đó hội đủ, toà có thể coi bố mẹ đã tặng cho vợ chồng, dù chưa làm thủ tục sang tên. Bạn có thể tra án lệ số 03/2016/AL để đọc lập luận đầy đủ, và kiểm xem án lệ còn được áp dụng hay không.
Những dấu hiệu toà xem để biết bố mẹ đã cho hay chỉ cho ở nhờ
Lời nói và thái độ của bố mẹ. Bố mẹ có từng nói cho cả hai không, nói trước ai, có người làm chứng không. Khi vụ án xảy ra, bố mẹ thường được đưa vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan; lời khai của họ lúc này rất quan trọng, nhưng toà sẽ đối chiếu với những gì đã diễn ra nhiều năm trước, không chỉ dựa vào lời khai sau khi các con đã mâu thuẫn.
Loại công trình đã xây. Một căn nhà kiên cố hai ba tầng xây bằng tiền vợ chồng, bố mẹ biết và không phản đối, khác với một gian bếp tạm hay một căn phòng cơi nới. Đầu tư lớn, lâu dài là dấu hiệu cho thấy các bên đều hiểu đất đã được giao cho vợ chồng sử dụng ổn định.
Ai kê khai, ai nộp thuế đất. Vợ chồng đứng ra kê khai, đăng ký, nộp thuế sử dụng đất nhiều năm là dấu hiệu mạnh. Nếu bố mẹ vẫn đứng tên kê khai và nộp thuế, thì lập luận "đất đã cho" yếu đi.
Đất có được tách thửa, có giấy tờ riêng chưa. Có gia đình đã đo đạc, cắm mốc, làm hồ sơ tách thửa nhưng chưa xong thủ tục. Những giấy tờ dở dang đó vẫn là chứng cứ cho thấy ý chí cho đất.
Người khác trong gia đình có phản đối không. Anh chị em ruột của người chồng cũng có thể có quyền với đất nếu là đất chung của gia đình hoặc là di sản chưa chia. Sự phản đối của họ ở thời điểm xây nhà, nếu có, làm yếu lập luận đất đã được cho riêng vợ chồng.
Khi đất vẫn của bố mẹ: phần nhà được giải quyết ra sao
Trường hợp phổ biến nhất là toà xác định đất vẫn thuộc bố mẹ chồng. Lúc đó, căn nhà vợ chồng bỏ tiền xây vẫn là tài sản chung của vợ chồng, chỉ có điều nó nằm trên đất của người khác. Toà hiếm khi buộc phá dỡ một căn nhà đang sử dụng được; hướng thường gặp là giao căn nhà cho bên có quan hệ với chủ đất, tức người chồng hoặc bố mẹ chồng, và buộc thanh toán cho người vợ phần giá trị tương ứng với công sức, tiền bạc của người vợ trong căn nhà.
Giá trị căn nhà được xác định tại thời điểm giải quyết, có tính khấu hao, chứ không phải số tiền đã chi năm xây. Bên cạnh tiền xây, công sức của người vợ trong việc tôn tạo, giữ gìn đất, chăm sóc vườn cây, đóng góp vào kinh tế chung của gia đình chồng cũng có thể được xem xét. Ai phải trả tiền, người chồng hay bố mẹ, tuỳ vào việc ai thực sự hưởng lợi từ căn nhà sau ly hôn.
Nếu bố mẹ cũng góp tiền xây nhà, phần của bố mẹ được tách ra trước, phần còn lại mới là của vợ chồng. Vì vậy, nếu bạn là người đã bỏ tiền, những hoá đơn vật liệu, hợp đồng thợ, sao kê chuyển khoản là thứ nên giữ lại ngay từ khi xây, không đợi đến khi có mâu thuẫn.
Khi vợ chồng sống chung với gia đình: tài sản lẫn vào khối chung
Có những gia đình sống chung nhiều thế hệ, làm chung một mảnh ruộng, buôn bán chung một sạp, thu nhập gom vào một túi. Lúc ly hôn, rất khó tách đâu là của vợ chồng, đâu là của bố mẹ. Luật Hôn nhân và gia đình có quy định riêng cho trường hợp vợ chồng sống chung với gia đình: nếu xác định được phần tài sản của vợ chồng trong khối tài sản chung của gia đình thì chia phần đó theo nguyên tắc chung; nếu không xác định được, vợ chồng được chia một phần trong khối tài sản chung của gia đình căn cứ vào công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì, phát triển khối tài sản và vào đời sống chung.
Nói dễ hiểu, người con dâu làm lụng nhiều năm trong nhà chồng không bị coi như "ở nhờ, ăn nhờ". Công sức của họ được quy ra một phần giá trị, dù không có dòng tên nào trên giấy tờ. Mức bao nhiêu thì tuỳ thời gian, mức đóng góp và chứng cứ.
Ở chiều ngược lại, người vợ cũng không thể đòi chia đôi toàn bộ tài sản của gia đình chồng, vì phần lớn tài sản đó là của bố mẹ có trước khi người vợ về làm dâu. Một yêu cầu quá đà vừa khó được chấp nhận, vừa làm căng thẳng thêm quan hệ vốn đã mệt mỏi, nhất là khi giữa hai bên còn con chung và ông bà nội vẫn muốn gặp cháu.
Những việc không nên làm khi tranh chấp đang diễn ra
Tranh chấp nhà trên đất của bố mẹ thường diễn ra ngay trong khuôn viên nơi mọi người vẫn sống chung hoặc sống sát nhau. Căng thẳng dễ biến thành hành động bộc phát, mà nhiều hành động trong số đó lại làm bất lợi cho chính người làm.
- Tự ý đập phá, tháo dỡ phần nhà mình cho là đã bỏ tiền xây. Việc này làm giảm giá trị tài sản chung, có thể phải bồi thường và còn có nguy cơ bị xử lý về hành vi huỷ hoại tài sản.
- Khoá cửa, đuổi người kia hoặc con ra khỏi nhà. Trong lúc vụ án chưa xong, người đang cư trú hợp pháp vẫn có quyền ở; hành vi này còn ảnh hưởng tới đánh giá của toà về việc ai phù hợp trực tiếp nuôi con.
- Bố mẹ vội làm hợp đồng tặng cho đất cho người con khác hoặc bán đất. Nếu có dấu hiệu nhằm tránh nghĩa vụ trong vụ án, giao dịch có thể bị yêu cầu tuyên vô hiệu, và toà có thể áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời.
- Mang giấy tờ đất bản gốc đi cất giấu. Toà vẫn có thể yêu cầu cung cấp hoặc thu thập qua cơ quan đăng ký đất đai; giấu giấy tờ chỉ làm vụ án kéo dài.
- Đăng chuyện lên mạng xã hội, nêu tên tuổi bố mẹ, người thân. Ngoài nguy cơ bị kiện về danh dự, những bài đăng đó có thể bị bên kia dùng làm chứng cứ chống lại bạn.
Giữ bình tĩnh không có nghĩa là im lặng chịu thiệt. Nếu bạn thấy tài sản bị tẩu tán hoặc an toàn của mình và con bị đe doạ, hãy báo công an xã, phường và đề nghị toà áp dụng biện pháp phù hợp, thay vì tự giải quyết bằng sức.
Nên chuẩn bị gì nếu đang ở trong tình huống này
Dù bạn là người vợ, người chồng hay bố mẹ, chuẩn bị theo thứ tự dưới đây giúp toà thấy bức tranh rõ ràng và giúp các bên dễ ngồi lại thoả thuận.
- Xin trích lục hoặc bản sao giấy tờ đất để biết chính xác đất đang đứng tên ai, diện tích, thửa số mấy.
- Liệt kê công trình vợ chồng đã xây hoặc sửa: năm xây, quy mô, ai bỏ tiền, tiền từ đâu.
- Gom hoá đơn vật liệu, hợp đồng thợ, ảnh chụp quá trình xây, sao kê chuyển tiền.
- Ghi lại những người biết việc bố mẹ nói cho đất hoặc chỉ cho xây nhờ: họ hàng, hàng xóm, trưởng thôn.
- Tìm biên lai nộp thuế sử dụng đất, giấy tờ kê khai, hồ sơ tách thửa dở dang nếu có.
- Xác định mong muốn thật của mình: muốn ở lại, muốn nhận tiền, hay muốn đổi lấy quyền lợi khác cho con.
Vì vụ việc kéo cả bố mẹ vào, cách nói chuyện ở buổi hoà giải ảnh hưởng nhiều đến kết quả. Một phương án mà người vợ nhận một khoản tiền tương xứng rồi chuyển đi, bố mẹ và người chồng giữ nguyên nhà đất, thường được nhiều gia đình chấp nhận hơn là tranh chấp đến xét xử. Trước khi chốt con số, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để biết mức đề nghị của mình có hợp lý so với chứng cứ đang có không.
Câu hỏi thường gặp
Đất bố mẹ chồng chưa sang tên thì con dâu có được chia đất khi ly hôn không?
Thường là không, nếu toà xác định bố mẹ chưa tặng cho đất cho vợ chồng. Tuy vậy, nếu có đủ dấu hiệu bố mẹ đã cho cả hai vợ chồng như đã xây nhà kiên cố, sử dụng ổn định, kê khai nộp thuế, bố mẹ không phản đối, toà có thể coi đất là tài sản chung dù chưa sang tên.
Nhà vợ chồng xây trên đất bố mẹ thì người vợ được nhận gì?
Căn nhà vợ chồng bỏ tiền xây là tài sản chung, nên người vợ được thanh toán phần giá trị tương ứng với đóng góp của mình. Toà thường giao nhà cho bên có quan hệ với chủ đất và buộc thanh toán tiền cho người vợ, thay vì chia đôi căn nhà hay buộc phá dỡ.
Bố mẹ chồng có bắt buộc phải tham gia vụ ly hôn không?
Nếu vụ án có tranh chấp liên quan đến đất hoặc nhà trên đất của bố mẹ, bố mẹ thường được toà đưa vào với tư cách người có quyền lợi, nghĩa vụ liên quan. Họ được trình bày ý kiến, cung cấp chứng cứ và chịu ràng buộc bởi phần bản án liên quan đến họ.
Công sức làm dâu nhiều năm có được tính khi ly hôn không?
Có thể được tính. Khi vợ chồng sống chung với gia đình mà không tách được phần tài sản của mình, luật cho phép chia cho vợ chồng một phần trong khối tài sản chung của gia đình, căn cứ vào công sức đóng góp vào việc tạo lập, duy trì tài sản và vào đời sống chung.
Xây nhà trên đất bố mẹ vợ thì người chồng có được gì khi ly hôn?
Nguyên lý giống như trường hợp nhà xây trên đất bố mẹ chồng. Nếu đất vẫn là của bố mẹ vợ, người chồng không được chia đất nhưng được thanh toán phần giá trị nhà và công sức tương ứng. Nếu đất đã được cho cả hai vợ chồng, đất có thể là tài sản chung.
Có nên làm giấy tờ ngay khi bố mẹ cho đất xây nhà không?
Nên. Một hợp đồng tặng cho có công chứng, chứng thực ghi rõ cho ai, hoặc ít nhất là giấy tờ ghi nhận việc cho và việc xây nhà có chữ ký các bên, giúp tránh rất nhiều tranh chấp về sau, không chỉ khi ly hôn mà cả khi chia thừa kế trong gia đình.