Theo Bộ luật Lao động 2019, người lao động bị đơn phương chấm dứt hợp đồng có 1 năm kể từ ngày phát hiện hành vi mà mình cho là vi phạm quyền lợi để yêu cầu toà án giải quyết. Nếu chọn hoà giải viên lao động thì thời hiệu yêu cầu là 6 tháng, chọn hội đồng trọng tài lao động là 9 tháng. Với việc bị cho nghỉ, ngày phát hiện thường được tính từ khi người lao động nhận được quyết định hoặc thông báo chấm dứt.
Thời hiệu là "đồng hồ" của quyền yêu cầu. Quá thời hiệu mà công ty đề nghị áp dụng, toà có thể đình chỉ giải quyết, dù việc cho nghỉ sai đến đâu. Không ít người mất quyền chỉ vì chờ công ty hứa hẹn, chờ hoà giải không bắt buộc, hoặc tưởng thời hiệu tính từ khi mình "biết luật". Phần dưới đây giải thích ba mốc thời hiệu, cách xác định ngày bắt đầu, những khoảng thời gian không bị tính, và cách lập lịch để không trễ. Luật và hướng dẫn có thể đã sửa đổi, nên đối chiếu văn bản hiện hành trước khi dựa vào con số.
Ba mốc thời hiệu theo từng con đường
Mỗi con đường giải quyết tranh chấp lao động cá nhân có một thời hiệu riêng. Bảng dưới tóm tắt theo nguyên lý của Bộ luật Lao động 2019.
| Con đường | Thời hiệu | Tính từ | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Yêu cầu hoà giải viên lao động | 6 tháng | Ngày phát hiện hành vi bị cho là vi phạm quyền lợi | Không bắt buộc với tranh chấp về bị đơn phương chấm dứt, sa thải |
| Yêu cầu hội đồng trọng tài lao động | 9 tháng | Ngày phát hiện hành vi bị cho là vi phạm quyền lợi | Cần hai bên cùng đồng ý chọn trọng tài |
| Yêu cầu toà án giải quyết | 1 năm | Ngày phát hiện hành vi bị cho là vi phạm quyền lợi | Mốc người lao động hay dùng nhất khi bị cho nghỉ |
Ba con số này độc lập với nhau. Nếu người lao động định đi hoà giải trước rồi mới kiện, thì phải nộp yêu cầu hoà giải trong 6 tháng, và việc kiện ra toà sau đó vẫn phải nằm trong 1 năm. Đừng hiểu rằng đi hoà giải xong thì thời hiệu toà án được tính lại từ đầu, trừ khi có văn bản hướng dẫn rõ ràng nói như vậy. Cách an toàn là luôn giữ mốc 1 năm làm hạn cứng.
Ngày bắt đầu tính: "ngày phát hiện" là ngày nào
Luật dùng cụm "ngày phát hiện ra hành vi mà bên tranh chấp cho rằng quyền, lợi ích hợp pháp của mình bị vi phạm". Với việc bị cho nghỉ, hành vi đó thường là quyết định chấm dứt hợp đồng. Người lao động biết về nó vào ngày nhận được quyết định, chứ không phải ngày ghi trên quyết định hay ngày cuối cùng đi làm. Hai ngày này có thể lệch nhau vài ngày, thậm chí vài tuần nếu công ty gửi qua bưu điện.
Có những tình huống ngày phát hiện khó xác định hơn. Ví dụ giả định: công ty thông báo miệng cho nghỉ từ đầu tháng, đến cuối tháng mới gửi quyết định bằng văn bản; hoặc công ty không ra quyết định nào mà chỉ khoá thẻ ra vào, cắt tên khỏi bảng chấm công. Khi đó, công ty có thể lập luận ngày phát hiện là ngày sớm nhất người lao động biết mình bị cho nghỉ. Để an toàn, hãy tính thời hiệu từ ngày sớm nhất có thể bị coi là ngày phát hiện.
Với các khoản tiền phát sinh sau khi nghỉ, như trợ cấp thôi việc không được trả hay sổ bảo hiểm không được chốt, ngày phát hiện có thể là ngày hết hạn công ty phải thanh toán theo luật. Mỗi yêu cầu trong cùng một vụ có thể có mốc riêng, nên khi liệt kê yêu cầu, hãy ghi bên cạnh mốc ngày tương ứng.
Mốc ngày của từng yêu cầu thường gặp
Yêu cầu huỷ quyết định chấm dứt, được nhận lại làm việc. Mốc thường là ngày nhận quyết định hoặc thông báo chấm dứt. Đây là yêu cầu cốt lõi, kéo theo các khoản lương và bảo hiểm của những ngày không được làm, nên nếu để lỡ mốc này thì các yêu cầu đi kèm cũng yếu đi.
Tiền lương những ngày không được làm việc. Khoản này phát sinh từ chính việc chấm dứt trái luật, nên thường đi chung mốc với yêu cầu trên. Người lao động nên ghi rõ khoảng thời gian tính lương, từ ngày bị cho nghỉ tới ngày dự kiến được nhận lại hoặc ngày toà xét xử.
Trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm, lương và phép năm còn lại. Luật cho công ty một thời hạn để thanh toán sau khi chấm dứt hợp đồng, có thể kéo dài hơn trong một số trường hợp đặc biệt. Mốc phát hiện vi phạm của các khoản này có thể là ngày hết thời hạn đó.
Chốt sổ, trả sổ bảo hiểm xã hội và giấy tờ. Tương tự, mốc gắn với hạn công ty phải hoàn thành thủ tục. Tranh chấp về bảo hiểm cũng thuộc nhóm không bắt buộc hoà giải trước.
Cách ghi trong hồ sơ. Lập một bảng nhỏ hai cột: yêu cầu và ngày bắt đầu tính. Khi có nghi ngờ, lấy ngày sớm hơn. Bảng này giúp tránh tình huống yêu cầu chính còn hạn nhưng yêu cầu phụ đã hết hạn mà không biết.
Những khoảng thời gian không tính vào thời hiệu
Bộ luật Lao động 2019 dẫn chiếu nguyên tắc của luật dân sự: thời gian xảy ra sự kiện bất khả kháng hoặc trở ngại khách quan khiến người có quyền không thể khởi kiện trong thời hiệu thì không tính vào thời hiệu. Sự kiện bất khả kháng là chuyện không lường trước, không khắc phục được dù đã cố gắng, như thiên tai, dịch bệnh có lệnh hạn chế đi lại. Trở ngại khách quan là hoàn cảnh khách quan khiến người đó không biết quyền mình bị xâm phạm hoặc không thể thực hiện quyền, ví dụ đang nằm viện điều trị dài ngày.
Bộ luật Dân sự cũng có quy định không tính thời gian khi người có quyền khởi kiện là người chưa thành niên, mất năng lực hành vi dân sự mà chưa có người đại diện, hoặc người đại diện chết mà chưa có người thay thế. Những tình huống này ít gặp trong tranh chấp lao động nhưng có thể xảy ra với lao động trẻ hoặc người bị tai nạn nặng.
Gánh nặng chứng minh nằm ở người muốn được trừ thời gian. Nếu định dựa vào trở ngại khách quan, hãy giữ giấy tờ chứng minh: giấy ra viện, xác nhận của cơ sở y tế, văn bản về lệnh hạn chế đi lại. Đừng để đến sát hạn rồi mới tìm cách giải thích vì sao trễ; tốt nhất là coi các khoản trừ này như phao cứu sinh dự phòng, không phải kế hoạch chính.
Khiếu nại, chờ công ty trả lời có làm thời hiệu dừng lại không
Đây là chỗ nhiều người mất quyền. Việc gửi đơn khiếu nại cho công ty, chờ phòng nhân sự xem xét, hay đang nói chuyện với công đoàn, nhìn chung không phải là căn cứ để thời hiệu khởi kiện ra toà dừng lại. Có những lời hứa kéo dài "đợi giám đốc về", "đợi họp hội đồng thành viên", và mỗi lần như vậy là thêm vài tuần trôi qua.
Khiếu nại theo thủ tục hành chính trong lĩnh vực lao động cũng có thời hiệu riêng, và luật hướng dẫn việc lựa chọn giữa khiếu nại với khởi kiện. Người lao động đang đi đường khiếu nại không nên tự suy ra rằng thời hiệu toà án được giữ nguyên. Nếu đã gửi khiếu nại và nhận quyết định giải quyết khiếu nại, hãy hỏi kỹ quyết định đó ảnh hưởng thế nào tới quyền khởi kiện, vì chi tiết thủ tục này có thể đã được sửa đổi.
Cách làm an toàn là coi mọi cuộc thương lượng là song song, không phải tuần tự. Khi còn khoảng hai, ba tháng mà công ty chưa có phương án cụ thể bằng văn bản, nên nộp đơn khởi kiện. Toà thụ lý xong, hai bên vẫn được thoả thuận, và thoả thuận đó còn có giá trị thi hành mạnh hơn lời hứa miệng.
Quá thời hiệu thì chuyện gì xảy ra
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, toà án chỉ áp dụng thời hiệu khi có yêu cầu của một bên, và yêu cầu này phải được đưa ra trước khi toà cấp sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định giải quyết vụ việc. Nghĩa là toà không tự mình gạt hồ sơ vì quá hạn; nhưng nếu công ty, thường có người am hiểu pháp lý, đề nghị áp dụng thời hiệu thì toà có căn cứ đình chỉ giải quyết yêu cầu đã hết thời hiệu.
Hệ quả là người lao động mất quyền yêu cầu toà buộc công ty nhận lại, trả lương những ngày không được làm hay bồi thường, dù việc cho nghỉ có sai rõ ràng. Quá thời hiệu cũng không có nghĩa công ty được coi là làm đúng; chỉ là con đường cưỡng chế bằng toà án đã đóng.
Nếu đã lỡ quá hạn, vẫn còn vài việc nên làm. Kiểm lại thật kỹ ngày phát hiện, vì có khi ngày đúng muộn hơn mình nghĩ. Xem có khoảng thời gian nào thuộc trở ngại khách quan không. Tách các yêu cầu khác nhau, vì có yêu cầu có mốc thời hiệu muộn hơn, như khoản tiền đến hạn trả sau ngày nghỉ. Cuối cùng, thương lượng tự nguyện với công ty vẫn có thể diễn ra, dù vị thế đã yếu đi nhiều.
Lập lịch thời hiệu cho hồ sơ của mình
Ngay trong tuần nhận quyết định chấm dứt, nên ngồi lại và ghi ra một tờ lịch riêng cho vụ việc. Thứ tự gợi ý như sau.
- Ghi ngày nhận quyết định hoặc thông báo chấm dứt, kèm cách nhận (trao tay có ký, qua thư điện tử, qua bưu điện), giữ phong bì và phiếu báo phát nếu có.
- Ghi các ngày sớm hơn có thể bị coi là ngày phát hiện, như ngày bị thông báo miệng hay ngày bị khoá thẻ.
- Tính mốc 6 tháng, 9 tháng và 1 năm từ ngày sớm nhất; lấy mốc 1 năm trừ đi một tháng làm hạn nộp đơn tự đặt.
- Liệt kê từng yêu cầu: nhận lại làm việc, lương những ngày không được làm, bồi thường, trợ cấp, chốt sổ bảo hiểm; ghi mốc ngày riêng nếu khác.
- Đặt nhắc việc trên điện thoại ở mốc ba tháng, sáu tháng và chín tháng để rà lại tiến độ thương lượng.
- Nếu tới hạn tự đặt mà chưa có thoả thuận ký kết, nộp đơn khởi kiện, không chờ thêm.
Tờ lịch này cũng hữu ích khi đi gặp luật sư, vì người tư vấn cần biết ngay còn bao nhiêu thời gian. Cần đọc đúng hồ sơ cụ thể, nhất là khi ngày phát hiện không rõ ràng hay đã có khiếu nại, thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn và mang theo tờ lịch cùng giấy tờ gốc; đồng thời tra lại quy định thời hiệu trong văn bản hiện hành.
Câu hỏi thường gặp
Bị cho nghỉ việc bao lâu thì không kiện được nữa?
Theo Bộ luật Lao động 2019, thời hiệu yêu cầu toà án giải quyết tranh chấp lao động cá nhân là 1 năm kể từ ngày phát hiện hành vi bị cho là vi phạm quyền lợi. Quá hạn mà công ty yêu cầu áp dụng thời hiệu thì toà có thể đình chỉ giải quyết yêu cầu đó.
Thời hiệu tính từ ngày ký quyết định hay ngày nhận quyết định?
Luật tính từ ngày phát hiện hành vi vi phạm, nên thường là ngày người lao động nhận được quyết định. Tuy vậy công ty có thể lập luận một ngày sớm hơn, như ngày thông báo miệng. Để an toàn, hãy tính từ ngày sớm nhất có thể bị coi là ngày phát hiện.
Đi hoà giải xong thì thời hiệu kiện ra toà có tính lại từ đầu không?
Không nên hiểu như vậy. Mỗi con đường có thời hiệu riêng tính từ ngày phát hiện, và việc đi hoà giải không mặc nhiên làm mốc 1 năm của toà án được tính lại. Hãy luôn giữ mốc 1 năm làm hạn cứng và nộp đơn trước hạn đó.
Nằm viện dài ngày sau khi bị cho nghỉ thì có được cộng thêm thời gian không?
Thời gian có trở ngại khách quan khiến người lao động không thể khởi kiện thì không tính vào thời hiệu theo nguyên tắc của luật dân sự. Người lao động phải chứng minh bằng giấy tờ như giấy ra viện, xác nhận của cơ sở y tế; nên giữ đầy đủ những giấy tờ này.
Toà có tự từ chối hồ sơ vì quá thời hiệu không?
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, toà chỉ áp dụng thời hiệu khi một bên yêu cầu trước khi toà sơ thẩm ra bản án hoặc quyết định. Nếu công ty không yêu cầu, toà vẫn giải quyết; nhưng không nên trông chờ vào khả năng công ty bỏ sót điều này.
Đòi trợ cấp thôi việc chưa được trả thì thời hiệu tính từ khi nào?
Với khoản tiền phải trả sau khi nghỉ, ngày phát hiện vi phạm thường gắn với ngày hết hạn công ty phải thanh toán theo luật. Mỗi yêu cầu có thể có mốc riêng, nên liệt kê từng khoản kèm ngày và hỏi luật sư trên AI Cố Vấn khi không chắc mốc nào áp dụng.