Khi tranh chấp về việc bị cho nghỉ, người lao động nên giữ ngay năm nhóm chứng cứ: giấy tờ hợp đồng và quyết định chấm dứt; tin nhắn, thư điện tử trao đổi với công ty; bảng lương, sao kê nhận lương; chấm công và quá trình đóng bảo hiểm xã hội; người làm chứng và ghi âm cuộc nói chuyện mình tham gia. Chứng cứ phải giữ nguyên trạng, có nguồn gốc rõ, và được thu bằng cách hợp pháp.
Ngày bị cho nghỉ thường cũng là ngày người lao động mất quyền vào hệ thống nội bộ, nhóm chat công việc và hộp thư công ty. Những thứ chưa kịp lưu có thể không bao giờ lấy lại được. Vì vậy, việc gom chứng cứ nên bắt đầu ngay khi có dấu hiệu sắp bị cho nghỉ, không chờ tới khi quyết định đã ký. Phần dưới đây trình bày ai phải chứng minh điều gì, cách lưu từng loại chứng cứ, và những ranh giới không nên vượt qua. Quy định tố tụng về chứng cứ điện tử có thể đã được bổ sung, nên đối chiếu văn bản hiện hành.
Ai phải chứng minh điều gì
Nguyên tắc chung của Bộ luật Tố tụng dân sự là ai đưa ra yêu cầu thì có nghĩa vụ chứng minh yêu cầu đó có căn cứ. Tuy vậy, luật có những điều chỉnh riêng cho vụ án lao động vì người lao động thường ở thế yếu về tài liệu. Khi tài liệu đang do công ty quản lý, lưu giữ mà người lao động không tự cung cấp được, công ty có trách nhiệm giao nộp cho toà.
Quan trọng hơn, với tranh chấp mà người lao động cho rằng mình thuộc trường hợp công ty không được đơn phương chấm dứt hợp đồng, hoặc không được xử lý kỷ luật, thì nghĩa vụ chứng minh thuộc về công ty. Ví dụ giả định: công ty cho nghỉ vì "không hoàn thành công việc", thì công ty phải đưa ra quy chế đánh giá, kết quả đánh giá, quá trình nhắc nhở; người lao động không phải chứng minh mình đã làm tốt.
Dù vậy, không nên dựa hoàn toàn vào nguyên tắc này. Chứng cứ trong tay người lao động giúp phản bác lập luận của công ty, giúp toà thấy bức tranh đầy đủ, và giúp thương lượng có trọng lượng hơn ngay từ trước khi kiện. Mục tiêu là tự giữ được những gì có thể giữ, phần còn lại thì đề nghị toà yêu cầu công ty cung cấp.
Năm nhóm chứng cứ và cách lưu
Bảng dưới gợi ý những gì cần giữ, chúng chứng minh điều gì, và cách lưu để sau này dùng được.
| Nhóm chứng cứ | Chứng minh điều gì | Cách lưu |
|---|---|---|
| Hợp đồng, phụ lục, quyết định chấm dứt, nội quy | Loại hợp đồng, lương, công việc, lý do cho nghỉ | Giữ bản gốc, chụp hoặc quét thêm bản sao |
| Tin nhắn, thư điện tử với quản lý, nhân sự | Ai thông báo gì, khi nào; công ty giao việc ra sao | Chụp màn hình thấy người gửi và thời gian, xuất dữ liệu, giữ thiết bị gốc |
| Bảng lương, phiếu lương, sao kê nhận lương | Mức lương thực tế, các khoản phụ cấp | Tải sao kê từ ngân hàng, lưu phiếu lương gửi qua thư |
| Chấm công, quá trình đóng bảo hiểm xã hội | Thời gian làm việc, mức đóng, ngày công ty báo giảm | Tra trên ứng dụng của cơ quan bảo hiểm xã hội, chụp lại theo ngày |
| Người làm chứng, ghi âm cuộc nói chuyện mình tham gia | Lời nói của quản lý, hoàn cảnh cho nghỉ | Ghi tên, cách liên lạc người làm chứng; giữ tệp ghi âm gốc |
Mỗi tài liệu nên được đánh số và ghi một dòng mô tả: ngày, ai gửi, nội dung chính. Một bảng kê như vậy giúp người lao động tự nhìn ra chỗ hổng, và sau này chuyển thẳng thành danh mục tài liệu kèm đơn khởi kiện.
Tin nhắn và thư điện tử: lưu sao cho dùng được
Ảnh chụp màn hình là cách nhanh nhất nhưng cũng dễ bị nghi ngờ nhất, vì có thể chỉnh sửa. Để tăng độ tin cậy, mỗi ảnh nên thấy được tên hoặc tài khoản người gửi, ngày giờ, và nằm trong một chuỗi liền mạch, không cắt rời từng câu. Ngoài ảnh chụp, nên dùng chức năng xuất dữ liệu trò chuyện của ứng dụng nhắn tin, và giữ nguyên thiết bị gốc, không xoá cuộc trò chuyện.
Với thư điện tử, nên chuyển tiếp những thư quan trọng từ hộp thư công ty sang hộp thư cá nhân trong lúc còn được quyền truy cập, chỉ với thư liên quan trực tiếp tới việc làm và quyền lợi của chính mình, như thư giao việc, thư đánh giá, thư thông báo cho nghỉ. Khi in ra, giữ phần đầu thư thể hiện người gửi, người nhận và thời gian.
Theo Bộ luật Tố tụng dân sự, thông điệp dữ liệu điện tử có thể được coi là chứng cứ khi đáp ứng điều kiện về tính toàn vẹn và xác định được nguồn. Khi công ty phản bác tính xác thực, toà có thể trưng cầu giám định. Để giảm rủi ro, một số người chọn lập vi bằng: nhờ thừa phát lại ghi nhận nội dung hiển thị trên thiết bị tại một thời điểm. Vi bằng không thay thế chứng cứ gốc nhưng là nguồn chứng minh đáng tin cậy hơn ảnh tự chụp.
Ghi âm, ghi hình: dùng thế nào cho đúng
Ghi âm cuộc nói chuyện mà chính người lao động tham gia, như buổi quản lý gọi lên thông báo cho nghỉ, là cách giữ lại lời nói mà sau này công ty có thể chối. Theo nguyên tắc của luật tố tụng, băng ghi âm, ghi hình được xem là chứng cứ khi xuất trình kèm văn bản trình bày của người cung cấp về xuất xứ: ai ghi, ghi khi nào, ở đâu, bằng thiết bị gì, nội dung liên quan tới việc gì.
Khi nộp, nên kèm bản chép lời phần quan trọng, ghi rõ phút giây trong tệp. Giữ tệp gốc trên thiết bị ghi, không cắt ghép; nếu cần trích đoạn, làm bản sao riêng và nói rõ đây là trích đoạn. Tệp gốc bị chỉnh sửa rất dễ bị phát hiện khi giám định, và một chứng cứ bị nghi chỉnh sửa có thể làm toà nghi ngờ cả những chứng cứ khác.
Có ranh giới cần giữ. Không đặt thiết bị ghi lén trong phòng họp mình không tham dự, không ghi các cuộc nói chuyện riêng tư của người khác, không phát tán ghi âm lên mạng xã hội. Những việc đó có thể xâm phạm quyền về đời sống riêng tư, thậm chí khiến người lao động từ bên bị thiệt hại trở thành bên bị kiện ngược.
Bảng lương, chấm công, bảo hiểm: lấy từ đâu
Mức lương là cơ sở tính hầu hết các khoản đòi, nên cần chứng minh chính xác. Nguồn tốt nhất là sao kê tài khoản ngân hàng nhận lương, có thể tải trên ứng dụng ngân hàng hoặc xin xác nhận tại quầy. Sao kê cho thấy số tiền thực nhận và ngày nhận đều đặn, khó bị phản bác. Phiếu lương gửi qua thư điện tử hằng tháng cũng nên được lưu thành một thư mục riêng.
Quá trình đóng bảo hiểm xã hội cho biết thời gian làm việc, mức lương làm căn cứ đóng và ngày công ty báo giảm. Người lao động tra được trên ứng dụng chính thức của cơ quan bảo hiểm xã hội; nên chụp lại ngay, vì thông tin có thể được cập nhật sau khi công ty báo giảm. Chênh lệch giữa lương đóng bảo hiểm và lương thực nhận cũng là một điểm có thể nêu khi tranh chấp.
Chấm công thường nằm trong hệ thống của công ty. Nếu còn quyền xem, chụp lại bảng chấm công các tháng gần nhất. Nếu không, ghi lại lịch làm việc theo trí nhớ, đối chiếu với tin nhắn giao việc, và đề nghị toà yêu cầu công ty cung cấp. Bảng tự ghi không mạnh bằng tài liệu gốc, nhưng giúp toà biết cần yêu cầu công ty xuất trình những gì.
Những việc không nên làm khi gom chứng cứ
Không mang theo tài liệu mật của công ty. Danh sách khách hàng, bảng giá, mã nguồn, bí mật kinh doanh không phải chứng cứ về quyền lợi của người lao động và có thể khiến họ bị khiếu kiện ngược. Chỉ giữ những gì liên quan trực tiếp tới hợp đồng, lương, việc cho nghỉ của chính mình.
Không truy cập hệ thống sau khi bị khoá quyền. Dùng lại mật khẩu cũ, nhờ đồng nghiệp đăng nhập hộ để lấy dữ liệu có thể vi phạm quy định về an toàn thông tin. Khi đã mất quyền, đề nghị bằng văn bản để công ty cung cấp, hoặc đề nghị toà yêu cầu.
Không đăng chứng cứ lên mạng xã hội. Việc công khai có thể làm hỏng giá trị chứng cứ, gây ra tranh chấp về danh dự, và khiến công ty cứng rắn hơn khi thương lượng.
Không ép đồng nghiệp làm chứng. Người làm chứng còn đang làm cho công ty có thể e ngại. Hỏi nhẹ nhàng, ghi lại cách liên lạc, và để toà triệu tập khi cần.
Không chỉnh sửa tệp gốc. Mọi thao tác chỉ làm trên bản sao; bản gốc giữ nguyên trên thiết bị, ở nơi an toàn, có thêm một bản lưu dự phòng.
Khi không tự lấy được: đề nghị toà thu thập
Bộ luật Tố tụng dân sự cho phép đương sự đề nghị toà thu thập chứng cứ khi mình đã áp dụng mọi biện pháp mà không tự thu thập được. Đơn đề nghị cần nêu rõ chứng cứ cần thu thập, lý do không tự thu thập được, và ai đang giữ chứng cứ đó. Trong tranh chấp lao động, những thứ thường cần đề nghị là bảng chấm công, biên bản họp xét kỷ luật, kết quả đánh giá công việc, quy chế lương.
Song song, người lao động có thể gửi văn bản đề nghị công ty cung cấp bản sao hồ sơ nhân sự của mình trước khi kiện. Văn bản đề nghị và việc công ty từ chối cũng là một chứng cứ cho thấy người lao động đã cố gắng thu thập.
Mỗi vụ việc có những chứng cứ then chốt khác nhau, tuỳ lý do công ty đưa ra khi cho nghỉ. Muốn biết hồ sơ của mình đang thiếu gì quan trọng nhất thì hỏi luật sư trên AI Cố Vấn, mang theo bảng kê tài liệu đã đánh số. Quy định về chứng cứ điện tử và vi bằng có thể đã được cập nhật, nên tra văn bản hiện hành trước khi dựa vào.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp màn hình tin nhắn có được toà chấp nhận làm chứng cứ không?
Có thể được xem xét, nhưng dễ bị phản bác nếu không thấy rõ người gửi, thời gian hoặc bị cắt rời. Nên chụp cả chuỗi liền mạch, xuất dữ liệu trò chuyện, giữ thiết bị gốc; khi cần độ tin cậy cao hơn có thể lập vi bằng ghi nhận nội dung trên thiết bị.
Ghi âm lời quản lý khi bị gọi lên cho nghỉ có hợp pháp không?
Ghi âm cuộc nói chuyện mà chính mình tham gia, để bảo vệ quyền lợi, thường được dùng làm chứng cứ khi kèm văn bản trình bày xuất xứ. Không nên ghi lén các cuộc họp mình không dự hay phát tán tệp ghi âm lên mạng, vì có thể xâm phạm quyền riêng tư.
Công ty khoá hộp thư ngay khi cho nghỉ thì làm sao lấy thư cũ?
Không nên tìm cách đăng nhập lại. Hãy gửi văn bản đề nghị công ty cung cấp bản sao các thư liên quan, và khi khởi kiện thì đề nghị toà yêu cầu công ty giao nộp. Trong vụ án lao động, công ty có trách nhiệm cung cấp tài liệu mình đang lưu giữ.
Không có hợp đồng thì chứng minh mức lương bằng cách nào?
Sao kê tài khoản nhận lương là nguồn mạnh nhất. Ngoài ra có phiếu lương, quá trình đóng bảo hiểm xã hội, tin nhắn trao đổi về lương, người làm chứng. Nhận lương tiền mặt thì giữ sổ ký nhận nếu có và ghi lại thời điểm, số tiền mỗi tháng.
Đồng nghiệp ngại làm chứng thì có cách nào khác không?
Không nên ép. Ghi lại tên và cách liên lạc, rồi đề nghị toà triệu tập người làm chứng khi cần. Đồng thời tìm chứng cứ bằng văn bản thay thế, như thư điện tử có đồng nghiệp đó được đồng gửi, hoặc biên bản họp có tên người tham dự.
Có nên lập vi bằng cho tin nhắn không?
Vi bằng giúp ghi nhận khách quan nội dung hiển thị trên thiết bị tại một thời điểm, hữu ích khi lo công ty phản bác tính xác thực. Đây là dịch vụ có tính phí và không bắt buộc. Với vụ việc có giá trị lớn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để cân nhắc có cần hay không.