Bên kia không đến toà không làm vụ ly hôn đơn phương bị dừng lại. Toà sẽ tống đạt và triệu tập lại theo thủ tục; nếu bị đơn đã được triệu tập hợp lệ mà cố tình vắng mặt, toà có thể lập biên bản không hoà giải được và xét xử vắng mặt bị đơn. Điều kiện quan trọng là giấy tờ phải đến đúng người, đúng địa chỉ, theo đúng cách luật quy định.
Phần lớn những vụ "treo" vì bị đơn bất hợp tác thật ra treo ở khâu địa chỉ và tống đạt, không phải vì toà không có cách xử lý. Bài này giải thích lần lượt: tống đạt hợp lệ là gì, bị đơn vắng mặt ở từng bước thì toà làm gì, khi người kia bỏ đi không rõ tung tích thì có những hướng nào, và người khởi kiện nên chuẩn bị gì từ khi viết đơn.
Triệu tập hợp lệ là điều kiện của mọi bước tiếp theo
Toà chỉ có thể tiến hành các bước khi đã tống đạt hợp lệ giấy tờ cho bị đơn: thông báo thụ lý, giấy triệu tập hoà giải, quyết định đưa vụ án ra xét xử. Tống đạt có thể làm trực tiếp, qua bưu chính, qua người thứ ba được uỷ quyền, qua chính quyền địa phương nơi bị đơn cư trú, hoặc bằng niêm yết công khai khi không giao trực tiếp được. Mỗi cách có điều kiện và biên bản riêng.
Nếu người nhận từ chối nhận, người làm nhiệm vụ tống đạt lập biên bản có xác nhận của người chứng kiến hoặc chính quyền địa phương, và việc tống đạt vẫn được coi là hợp lệ. Nếu người nhận vắng nhà, giấy có thể giao cho người thân đủ tuổi cùng cư trú, kèm cam kết chuyển lại. Khi không xác định được người nhận đang ở đâu, toà dùng thủ tục niêm yết công khai tại trụ sở toà, nơi cư trú cuối cùng và trụ sở uỷ ban nhân dân cấp xã.
Với người khởi kiện, điều này có nghĩa là địa chỉ ghi trong đơn quyết định rất nhiều. Ghi đúng nơi bị đơn đang thực sự sống hoặc nơi cư trú cuối cùng có căn cứ, kèm giấy tờ xác nhận cư trú nếu xin được, là cách nhanh nhất để giấy tờ đến tay người cần nhận.
Bị đơn vắng mặt ở từng bước thì toà làm gì
Mỗi bước có cách xử lý khác nhau. Bảng dưới là khung chung theo Bộ luật Tố tụng dân sự; chi tiết có thể khác tuỳ hoàn cảnh và văn bản hướng dẫn hiện hành.
| Bước | Bị đơn vắng mặt | Hệ quả thường gặp |
|---|---|---|
| Thông báo thụ lý | Không gửi ý kiến bằng văn bản | Toà vẫn tiếp tục giải quyết, coi như bị đơn không có ý kiến phản đối bằng văn bản |
| Phiên họp công khai chứng cứ và hoà giải | Vắng lần đầu | Toà triệu tập lại |
| Phiên họp hoà giải | Đã triệu tập hợp lệ nhiều lần, cố tình vắng | Lập biên bản không tiến hành hoà giải được, đưa vụ án ra xét xử |
| Phiên toà sơ thẩm lần một | Vắng mặt, có hoặc không có lý do | Thường phải hoãn phiên toà, trừ khi bị đơn có đơn xin xét xử vắng mặt |
| Phiên toà sơ thẩm lần hai | Đã triệu tập hợp lệ lần thứ hai mà vẫn vắng, không vì sự kiện bất khả kháng | Toà xét xử vắng mặt bị đơn |
Nếu bị đơn gửi đơn đề nghị xét xử vắng mặt, toà có thể xét xử ngay mà không phải hoãn. Một số người dù không muốn tới toà vẫn đồng ý ly hôn, khi đó nhờ họ ký đơn này giúp vụ án đi nhanh hơn.
Khi người kia bỏ đi, không rõ đang ở đâu
Có hai tình huống khác nhau cần phân biệt. Tình huống thứ nhất: người kia vẫn có nơi cư trú hoặc nơi làm việc, nhưng thay đổi mà không báo, hoặc cố tình tránh. Theo hướng dẫn của Hội đồng Thẩm phán Toà án nhân dân tối cao về việc trả lại đơn và địa chỉ của người bị kiện, nếu người khởi kiện đã ghi đúng địa chỉ cuối cùng mà bị đơn đã thay đổi nơi cư trú không thông báo, có thể coi là cố tình giấu địa chỉ; toà vẫn thụ lý và giải quyết, kể cả xét xử vắng mặt.
Tình huống thứ hai: người kia biệt tích đã lâu, không ai biết sống chết ra sao. Luật Hôn nhân và gia đình cho phép yêu cầu ly hôn với người đã bị toà tuyên bố mất tích. Muốn vậy, trước hết phải làm thủ tục yêu cầu toà tuyên bố mất tích theo Bộ luật Dân sự, với điều kiện về thời gian biệt tích và việc đã thông báo tìm kiếm. Đây là một thủ tục riêng, kéo dài hơn vụ ly hôn thông thường.
Trước khi chọn hướng nào, bạn nên tự hỏi: mình có biết chắc một địa chỉ cuối cùng nào của người kia không, có người thân của họ làm chứng không, có giấy tờ nào ghi nơi họ sống không. Câu trả lời quyết định bạn đi theo hướng cố tình giấu địa chỉ hay hướng tuyên bố mất tích.
Người khởi kiện nên chuẩn bị gì khi biết người kia sẽ không hợp tác
Một vài việc làm sớm giúp vụ án không bị treo ở khâu tống đạt:
- Ghi địa chỉ bị đơn cụ thể tới số nhà, thôn, tổ dân phố, xã, phường sau sáp nhập; ghi cả địa chỉ nơi làm việc nếu biết.
- Xin xác nhận thông tin cư trú của bị đơn nếu có thể, hoặc giữ những giấy tờ cho thấy nơi người kia sinh sống gần đây.
- Ghi lại tên, địa chỉ của người thân bên kia có thể xác nhận nơi ở của bị đơn.
- Lưu tin nhắn, cuộc gọi cho thấy bạn đã liên lạc và người kia biết việc ly hôn, để chứng minh họ cố tình tránh nếu cần.
- Nếu người kia đồng ý ly hôn nhưng ngại tới toà, đề nghị họ gửi văn bản ý kiến và đơn xin xét xử vắng mặt.
- Theo dõi kỹ giấy triệu tập của mình và có mặt đủ, vì toà chỉ xét xử vắng mặt bị đơn khi phía người khởi kiện đã làm đầy đủ phần việc.
Xét xử vắng mặt bị đơn thì bản án có gì khác
Về nội dung, bản án xét xử vắng mặt không khác bản án có mặt: toà vẫn xem xét chứng cứ, quyết định có chấp nhận ly hôn hay không, ai nuôi con, cấp dưỡng và tài sản. Điều khác là toà chỉ có lời trình bày và chứng cứ của một phía, nên chứng cứ của người khởi kiện càng rõ ràng thì toà càng có cơ sở để quyết định.
Về thủ tục, bản án phải được gửi cho bị đơn vắng mặt, hoặc niêm yết nếu không gửi trực tiếp được. Thời hạn kháng cáo của bị đơn tính từ ngày họ nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết, không tính từ ngày tuyên án. Vì vậy bản án xét xử vắng mặt thường cần thêm một khoảng thời gian trước khi có hiệu lực.
Nếu sau này bị đơn trở về và cho rằng mình không được triệu tập hợp lệ, họ có thể yêu cầu xem xét lại theo thủ tục giám đốc thẩm. Đây là lý do toà phải làm kỹ khâu tống đạt, và cũng là lý do bạn không nên cung cấp địa chỉ sai hay giấu thông tin mình biết về nơi ở của người kia.
Những điều không nên làm khi người kia bất hợp tác
Không khai địa chỉ không đúng để vụ án nhanh hơn. Ghi một địa chỉ mà bạn biết người kia không còn ở để toà niêm yết cho nhanh có thể khiến bản án bị huỷ sau này và kéo theo trách nhiệm pháp lý cho người khai sai.
Không tự giữ giấy tờ toà gửi cho người kia. Nếu giấy triệu tập gửi nhầm về nhà bạn, hãy báo lại toà để tống đạt đúng, thay vì tự nhận thay.
Không dùng con hay tài sản để ép người kia ra toà. Những hành vi như ngăn cản gặp con, khoá nhà, chiếm giữ đồ đạc có thể bị coi là vi phạm và làm bất lợi cho bạn khi toà xem xét quyền nuôi con.
Không bỏ dở giữa chừng. Vụ án kéo dài vì bị đơn vắng mặt dễ làm người khởi kiện nản lòng mà không tới toà nữa. Khi đó chính bạn có thể bị coi là từ bỏ yêu cầu. Kiên trì đi đủ các buổi là cách nhanh nhất.
Khi nào nên nhờ người có chuyên môn
Những vụ bị đơn bất hợp tác thường vướng ở các câu hỏi kỹ thuật: địa chỉ thế nào là đủ, khi nào được coi là cố tình giấu địa chỉ, có nên làm thủ tục tuyên bố mất tích hay không, bị đơn ở nước ngoài thì nộp đơn ở đâu. Những câu này phụ thuộc vào giấy tờ cụ thể bạn đang có và văn bản hướng dẫn hiện hành.
Bạn có thể hỏi trực tiếp thư ký toà khi nộp đơn, nhờ trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước nếu thuộc diện được trợ giúp, hoặc hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem kỹ hồ sơ. Điều quan trọng là đi đúng hướng ngay từ đầu, vì đổi hướng giữa chừng thường tốn nhiều tháng.
Khi đi hỏi, bạn mang theo bản sao đơn đã nộp, các thông báo và biên bản tống đạt toà đã gửi, cùng mọi giấy tờ cho thấy nơi ở gần nhất của người kia. Người tư vấn nhìn vào biên bản tống đạt là biết vụ án đang vướng ở khâu nào: địa chỉ sai, người nhận từ chối, hay chưa niêm yết đủ thời gian. Từ đó mới chọn được bước tiếp theo hợp lý, thay vì nộp thêm đơn mới mà vẫn vướng đúng chỗ cũ.
Câu hỏi thường gặp
Chồng hoặc vợ không chịu ký đơn thì có ly hôn được không?
Được. Ly hôn đơn phương là ly hôn theo yêu cầu của một bên, không cần chữ ký đồng ý của người kia. Toà sẽ xem xét căn cứ ly hôn theo luật và giải quyết kể cả khi bị đơn không hợp tác.
Bị đơn không nhận giấy triệu tập thì tính sao?
Nếu bị đơn từ chối nhận, người tống đạt lập biên bản có người chứng kiến và việc tống đạt vẫn được coi là hợp lệ. Nếu không giao được vì không rõ người nhận ở đâu, toà dùng thủ tục niêm yết công khai theo luật định.
Bị đơn vắng mặt mấy lần thì toà xử vắng mặt?
Theo khung chung, phiên toà sơ thẩm lần đầu bị đơn vắng mặt thường phải hoãn. Lần triệu tập hợp lệ thứ hai mà bị đơn vẫn vắng, không vì sự kiện bất khả kháng, toà có thể xét xử vắng mặt bị đơn.
Người kia đi nước ngoài không rõ địa chỉ thì làm sao?
Việc ly hôn với người ở nước ngoài có thủ tục và thẩm quyền riêng, thường kéo dài vì phải tống đạt qua tương trợ tư pháp. Nếu không xác định được địa chỉ, cần hỏi kỹ toà hoặc luật sư về hướng xử lý phù hợp với giấy tờ bạn đang có.
Xét xử vắng mặt thì bên kia có kháng cáo được không?
Được. Bị đơn vắng mặt có quyền kháng cáo trong thời hạn tính từ ngày nhận được bản án hoặc ngày bản án được niêm yết. Hết thời hạn mà không kháng cáo, bản án mới có hiệu lực.
Người kia biệt tích nhiều năm thì ly hôn thế nào?
Luật cho phép ly hôn với người đã bị toà tuyên bố mất tích. Trước đó cần làm thủ tục yêu cầu tuyên bố mất tích theo Bộ luật Dân sự, có điều kiện về thời gian biệt tích và việc thông báo tìm kiếm, nên nên hỏi kỹ trước khi làm.