Phiên toà ly hôn đơn phương sơ thẩm gồm bốn phần: thủ tục bắt đầu phiên toà, tranh tụng (trình bày, hỏi, xem xét chứng cứ, tranh luận), nghị án, rồi tuyên án. Bạn chỉ cần đến sớm, mang giấy tờ gốc, trả lời đúng câu được hỏi, ngắn gọn và trung thực. Hội đồng xét xử thường có một thẩm phán và hai hội thẩm nhân dân; với vụ ly hôn, không khí thường nhẹ nhàng hơn nhiều so với hình dung của người lần đầu ra toà.
Bài này mô tả trình tự theo Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 đã sửa đổi, kèm những chi tiết nhỏ mà ít ai nói trước: ngồi ở đâu, khi nào được nói, xưng hô ra sao, nên ăn mặc thế nào, và làm gì khi cảm xúc dâng lên giữa phiên toà. Chi tiết thực tế có thể khác giữa các toà, nên khi nhận quyết định đưa vụ án ra xét xử, bạn hỏi thêm thư ký về giờ giấc và phòng xử.
Trước ngày ra toà: những việc cần làm
Phần lớn sự lo lắng đến từ việc không biết mình phải làm gì. Một danh sách chuẩn bị giúp giảm điều đó:
- Đọc lại quyết định đưa vụ án ra xét xử: ngày, giờ, phòng xử, thành phần hội đồng, ai được triệu tập.
- Gom giấy tờ gốc: căn cước, giấy chứng nhận kết hôn, giấy khai sinh của con, giấy tờ tài sản, các biên bản toà đã gửi.
- Viết ra một trang các yêu cầu cuối cùng của bạn, theo thứ tự ly hôn, con, cấp dưỡng, tài sản, nợ, kèm một hai câu lý do cho mỗi yêu cầu.
- Đánh dấu các chứng cứ quan trọng nhất trong hồ sơ để tìm nhanh nếu hội đồng hỏi.
- Nếu muốn xét xử kín vì nhiều chi tiết đời tư, làm đơn đề nghị gửi toà trước, nêu rõ lý do.
- Nếu có người làm chứng, kiểm tra họ đã nhận giấy triệu tập chưa và nhắc họ mang giấy tờ tuỳ thân.
- Thu xếp việc trông con trong ngày xử, không nên đưa con nhỏ vào phòng xử án.
Trong phòng xử án: ai ngồi đâu, làm gì
Phía trước, trên bục cao là hội đồng xét xử: thẩm phán chủ toạ ở giữa, hai hội thẩm nhân dân hai bên. Thư ký phiên toà ngồi ở bàn riêng, ghi biên bản. Trong một số vụ có kiểm sát viên tham gia, ngồi ở bàn riêng phía bên. Nguyên đơn và bị đơn ngồi ở hai phía đối diện nhau hoặc cùng hướng về hội đồng, cùng người bảo vệ quyền lợi của mình nếu có. Người dự khán ngồi phía sau.
Khi hội đồng xét xử vào phòng, mọi người đứng dậy. Khi được hỏi hoặc được mời trình bày, bạn thường đứng lên nói, trừ khi chủ toạ cho phép ngồi. Xưng hô với hội đồng là "thưa hội đồng xét xử", với phía kia gọi theo vị trí tố tụng là "bị đơn" hoặc "nguyên đơn", không gọi tên thân mật hay dùng từ nặng nề.
Nội quy phiên toà thường cấm ghi âm, ghi hình, chụp ảnh nếu không được chủ toạ cho phép, cấm sử dụng điện thoại trong lúc xét xử. Bạn nên tắt chuông điện thoại trước khi vào phòng.
Bốn phần của phiên toà theo thứ tự
Một phiên toà ly hôn không có tình tiết phức tạp có thể diễn ra trong một buổi. Trình tự chung như sau:
- Bắt đầu phiên toà. Chủ toạ khai mạc, thư ký báo cáo sự có mặt, chủ toạ kiểm tra căn cước của từng người, phổ biến quyền và nghĩa vụ, giới thiệu thành phần hội đồng và hỏi các bên có đề nghị thay đổi ai trong số người tiến hành tố tụng không.
- Tranh tụng. Chủ toạ hỏi các bên có thay đổi, bổ sung, rút yêu cầu không, có thoả thuận được với nhau không. Nếu không, từng bên trình bày yêu cầu và chứng cứ. Sau đó là phần hỏi: hội đồng hỏi, người bảo vệ quyền lợi hỏi, các bên hỏi nhau qua sự điều hành của chủ toạ. Tiếp theo xem xét chứng cứ, nghe người làm chứng nếu có, rồi tranh luận.
- Nghị án. Hội đồng vào phòng nghị án, thảo luận và quyết định từng vấn đề. Bạn chờ bên ngoài phòng xử; thời gian nghị án có thể ngắn hoặc kéo dài tuỳ vụ, có vụ hẹn tuyên án vào ngày khác.
- Tuyên án. Mọi người đứng nghe chủ toạ hoặc thành viên hội đồng đọc bản án. Cuối phần tuyên án, chủ toạ giải thích quyền kháng cáo và thời hạn kháng cáo.
Nếu tại phiên toà hai bên thoả thuận được với nhau về toàn bộ vụ án, hội đồng có thể ra quyết định công nhận sự thoả thuận thay vì xét xử tiếp, với điều kiện thoả thuận tự nguyện và không trái luật.
Cách trả lời câu hỏi của hội đồng xét xử
Nghe hết câu hỏi rồi mới trả lời. Nhiều người vội trả lời khi câu hỏi chưa xong và lạc sang chuyện khác. Nếu chưa hiểu, bạn có quyền xin hội đồng nhắc lại hoặc giải thích.
Trả lời đúng điều được hỏi. Câu hỏi "hai người ly thân từ khi nào" cần một mốc thời gian, không cần kể cả câu chuyện hôn nhân. Thông tin thêm, nếu quan trọng, bạn nói ở phần trình bày hoặc tranh luận.
Nói sự việc, không phán xét. Thay vì "người kia vô trách nhiệm", hãy nói "từ tháng năm năm ngoái người kia không đóng góp chi phí nuôi con, có sao kê kèm theo". Hội đồng dựa vào sự việc và chứng cứ.
Thành thật khi không nhớ. Nếu không nhớ chính xác ngày tháng hay con số, nói rõ là không nhớ chính xác và nêu khoảng gần đúng. Khai sai rồi bị phía kia chứng minh ngược lại sẽ làm giảm độ tin cậy của toàn bộ lời trình bày.
Giữ nguyên lời khai đã nói ở các buổi trước. Lời khai tại phiên toà sẽ được đối chiếu với biên bản các buổi làm việc. Nếu có thay đổi, nêu lý do thay đổi rõ ràng.
Ăn mặc, giờ giấc và giữ bình tĩnh
Trang phục nên lịch sự, gọn gàng, kín đáo: áo sơ mi, quần dài hoặc váy dài vừa phải, giày dép có quai hậu. Không cần đồ đắt tiền, nhưng tránh quần áo ngắn, áo thun in chữ lớn, dép lê. Ăn mặc chỉnh tề là cách thể hiện sự tôn trọng phiên toà và giúp chính bạn tự tin hơn.
Đến sớm ít nhất nửa giờ để làm thủ tục kiểm tra an ninh, tìm phòng xử, đi vệ sinh, uống nước. Nhiều toà xử nhiều vụ trong một buổi, phiên của bạn có thể bắt đầu muộn hơn giờ ghi trên giấy; mang theo nước và một chút đồ ăn nhẹ nếu phải chờ lâu.
Nếu có người bảo vệ quyền lợi đi cùng, hai người nên gặp nhau trước giờ xử ít nhất vài phút để thống nhất lần cuối thứ tự trình bày, chứng cứ nào đưa ra trước, câu hỏi nào dành cho phía kia. Nếu đi một mình, bạn đọc lại trang yêu cầu đã viết sẵn trong lúc chờ, thay vì lướt điện thoại hay nói chuyện căng thẳng với người quen ngoài hành lang.
Cảm xúc trong phiên toà ly hôn là điều bình thường. Nếu thấy mình sắp khóc hay giận dữ, bạn có thể dừng vài giây, hít thở rồi nói tiếp, hoặc xin hội đồng cho nghỉ ngắn. Không nên lớn tiếng, đập bàn hay đối đáp trực tiếp với người kia khi chưa được phép; những hành vi như vậy có thể bị nhắc nhở và để lại ấn tượng không tốt, nhất là khi toà đang cân nhắc ai nuôi con.
Những khác biệt khi vụ có con hoặc có tài sản
Phiên toà ly hôn không có con, không chia tài sản thường ngắn. Khi có thêm hai yếu tố này, phần tranh tụng dài hơn và cần chuẩn bị kỹ hơn.
| Yếu tố | Hội đồng thường hỏi gì | Bạn nên chuẩn bị |
|---|---|---|
| Con chung | Ai đang chăm con, điều kiện nơi ở, thu nhập, thời gian dành cho con, nguyện vọng của con từ đủ bảy tuổi | Giấy tờ chứng minh thu nhập, chỗ ở, việc học của con, người hỗ trợ chăm sóc |
| Cấp dưỡng | Mức đề nghị dựa trên cơ sở nào, phương thức trả hằng tháng hay một lần | Bảng chi tiêu của con theo khoản, khả năng kinh tế của người kia |
| Tài sản chung | Nguồn gốc, thời điểm có tài sản, ai đang quản lý, công sức đóng góp | Giấy tờ mua bán, sao kê, hoá đơn, chứng cứ đóng góp |
| Nợ chung | Khoản vay vì mục đích gì, ai đứng tên, đã trả bao nhiêu | Hợp đồng vay, chứng từ trả nợ, chứng cứ khoản vay dùng cho gia đình |
Với vụ có con chưa thành niên, luật đòi hỏi thành phần hội đồng xét xử có người hiểu biết về trẻ em, và toà sẽ đặt lợi ích của con lên trên hết khi quyết định.
Sau khi tuyên án
Nghe kỹ phần tuyên án và phần giải thích quyền kháng cáo. Nếu chưa hiểu một quyết định nào, bạn có thể hỏi thư ký sau phiên toà hoặc đọc kỹ khi nhận bản án. Toà phải giao hoặc gửi bản án cho các bên trong một thời hạn ngắn sau khi kết thúc phiên toà; bạn nên chủ động hỏi ngày nhận.
Thời hạn kháng cáo với người có mặt khi tuyên án tính từ ngày tuyên án. Vì vậy, nếu có ý định kháng cáo, bạn cần quyết định khá nhanh, không chờ bản án gửi về nhà rồi mới tính. Nếu không kháng cáo và phía kia cũng không, bản án sẽ có hiệu lực khi hết thời hạn.
Mỗi phiên toà có tình huống riêng. Khi bạn chuẩn bị ra toà mà vụ có tranh chấp con hoặc tài sản lớn, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được xem trước lời trình bày và chứng cứ là một cách giảm bất ngờ trong phòng xử.
Câu hỏi thường gặp
Phiên toà ly hôn có công khai không, người ngoài có vào xem được không?
Về nguyên tắc phiên toà xét xử công khai. Nếu vụ án có nhiều chi tiết đời tư, bạn có thể làm đơn đề nghị xét xử kín và nêu lý do; toà sẽ xem xét, và khi xử kín thì bản án vẫn được tuyên công khai.
Có được mang người thân vào phòng xử án không?
Người thân có thể vào dự khán nếu phiên toà xét xử công khai và tuân thủ nội quy. Họ không được phát biểu thay bạn. Muốn có người hỗ trợ trình bày, bạn cần người bảo vệ quyền lợi được toà chấp nhận.
Phiên toà ly hôn kéo dài bao lâu?
Vụ không có con, không chia tài sản có thể xong trong một buổi. Vụ có tranh chấp con, tài sản, nhiều người làm chứng thì lâu hơn, có khi hội đồng hẹn ngày khác để tuyên án.
Nếu không biết nói thì có được đọc bản viết sẵn không?
Bạn có thể chuẩn bị bản trình bày viết sẵn và đọc ở phần trình bày, hoặc nộp kèm cho toà. Tuy vậy, ở phần hỏi đáp bạn cần trả lời trực tiếp, nên hãy hiểu rõ những gì mình viết.
Có được ghi âm phiên toà để nghe lại không?
Nội quy phiên toà thường không cho người tham gia tự ý ghi âm, ghi hình. Muốn ghi âm phải được chủ toạ cho phép. Bạn có thể đề nghị được xem biên bản phiên toà để đối chiếu lời khai của mình.
Phiên toà bị hoãn thì bao lâu xử lại?
Khi hoãn phiên toà, toà sẽ thông báo ngày mở lại phiên toà theo thời hạn luật định, thường trong khoảng một tháng. Bạn giữ giấy báo và theo dõi lịch để có mặt đầy đủ ở lần sau.