Tin nhắn, ghi âm, ảnh chụp có thể được toà chấp nhận làm chứng cứ trong vụ ly hôn nếu chứng minh được nguồn gốc, nội dung không bị chỉnh sửa và có liên quan tới yêu cầu. Cách làm phổ biến là giữ nguyên thiết bị và tệp gốc, in hoặc trích xuất nội dung, kèm văn bản trình bày xuất xứ; với nội dung quan trọng, có thể nhờ thừa phát lại lập vi bằng. Toà là nơi đánh giá cuối cùng chứng cứ nào được dùng và có giá trị đến đâu.
Bộ luật Tố tụng dân sự 2015 coi tài liệu đọc được, nghe được, nhìn được và dữ liệu điện tử là nguồn chứng cứ, với điều kiện đi kèm về xuất xứ. Bài này giải thích cách lưu và nộp từng loại cho đúng, những giới hạn về quyền riêng tư cần lưu ý, và cách chọn lọc để không làm hồ sơ quá tải. Đây là nguyên lý chung; khi chuẩn bị chứng cứ cho vụ của mình, bạn nên đối chiếu văn bản hiện hành và hỏi người có chuyên môn.
Chứng cứ điện tử dùng để chứng minh điều gì trong vụ ly hôn
Trong vụ ly hôn đơn phương, toà cần căn cứ để xem hôn nhân đã lâm vào tình trạng trầm trọng, đời sống chung không thể kéo dài, mục đích hôn nhân không đạt được hay chưa; hoặc có bạo lực gia đình, vi phạm nghiêm trọng quyền và nghĩa vụ vợ chồng. Chứng cứ điện tử thường dùng để chứng minh những điều này: tin nhắn đe doạ, lăng mạ; ghi âm những lần xung đột; ảnh chụp thương tích, đồ đạc bị đập phá; tin nhắn cho thấy hai bên đã ly thân từ lâu, không còn liên lạc.
Chứng cứ điện tử cũng có ích ở phần con và tài sản: tin nhắn cho thấy ai là người chăm con hằng ngày, ai đưa đón con đi học; sao kê chuyển khoản cho thấy ai đóng góp vào việc mua nhà; tin nhắn thừa nhận một khoản nợ là vay chung để sửa nhà. Những chi tiết nhỏ này nhiều khi có sức thuyết phục hơn lời kể dài.
Điều quan trọng là mỗi chứng cứ phải gắn với một điều bạn cần chứng minh. Trước khi gom tài liệu, hãy viết ra danh sách các điểm cần chứng minh, rồi đặt dưới mỗi điểm những tài liệu phù hợp. Cách này giúp hồ sơ gọn, và giúp thẩm phán thấy ngay vì sao tài liệu đó có mặt.
Cách lưu và nộp từng loại chứng cứ
Mỗi loại có cách làm hơi khác nhau. Bảng dưới là hướng chung, không thay cho yêu cầu cụ thể của toà đang giải quyết vụ án.
| Loại | Lưu thế nào | Nộp cho toà thế nào |
|---|---|---|
| Tin nhắn trên điện thoại, ứng dụng nhắn tin | Không xoá cuộc trò chuyện, sao lưu, chụp màn hình thấy rõ tên tài khoản, ngày giờ | Bản in có đánh số, kèm văn bản trình bày xuất xứ; mang điện thoại để đối chiếu nếu toà yêu cầu |
| Ghi âm | Giữ tệp gốc trên thiết bị đã ghi, sao thêm bản dự phòng, không cắt ghép | Nộp tệp trên thiết bị lưu trữ kèm bản chép lời, văn bản nêu thời gian, địa điểm, người nói |
| Ảnh chụp, video | Giữ ảnh gốc có thông tin thời gian chụp, không chỉnh sửa, không lọc màu | Bản in và tệp gốc, kèm mô tả bối cảnh: ai chụp, khi nào, ở đâu |
| Thư điện tử, sao kê điện tử | Tải về đủ phần đầu thư, giữ trong hộp thư, xin sao kê có xác nhận của ngân hàng | Bản in kèm xác nhận nếu có; với sao kê, xin bản có dấu của ngân hàng |
| Giấy khám thương, biên bản sự việc | Giữ bản gốc, sao chụp nhiều bản | Nộp bản sao có chứng thực hoặc xuất trình bản gốc để đối chiếu |
Khi nộp, toà sẽ lập biên bản giao nhận chứng cứ, ghi rõ tên, số trang, tình trạng của từng tài liệu. Bạn giữ một bản biên bản và kiểm tra nó đủ những gì mình đã nộp.
Điều kiện để tài liệu nghe được, nhìn được thành chứng cứ
Luật tố tụng yêu cầu tài liệu nghe được, nhìn được phải được xuất trình kèm văn bản trình bày của người có tài liệu về xuất xứ của nó, hoặc văn bản xác nhận xuất xứ, hoặc văn bản về sự việc liên quan tới việc thu âm, thu hình đó. Nói đơn giản: bạn phải giải thích được ai ghi, ghi khi nào, ở đâu, bằng thiết bị gì, và vì sao nội dung liên quan tới vụ án.
Với dữ liệu điện tử như tin nhắn, thư điện tử, giá trị chứng cứ được đánh giá theo pháp luật về giao dịch điện tử: cách khởi tạo, lưu trữ, truyền gửi có đáng tin cậy không, cách bảo đảm toàn vẹn nội dung, cách xác định người khởi tạo. Đó là lý do bạn nên giữ nguyên thiết bị gốc, không chỉ nộp ảnh chụp màn hình đã cắt xén.
Nếu phía kia phản đối, cho rằng tin nhắn bị giả mạo hoặc ghi âm bị cắt ghép, toà có thể yêu cầu giám định. Giám định tốn thời gian và chi phí, nên những chứng cứ quan trọng nhất bạn nên cân nhắc nhờ thừa phát lại lập vi bằng ngay từ đầu. Vi bằng ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến, như nội dung tin nhắn đang hiển thị trên điện thoại; vi bằng là nguồn chứng cứ để toà xem xét.
Giới hạn về quyền riêng tư cần nhớ
Không xâm nhập tài khoản của người khác. Tự ý đăng nhập điện thoại, tài khoản mạng xã hội, hộp thư của vợ hoặc chồng để lấy tin nhắn có thể vi phạm quyền bí mật thư tín, điện thoại và quy định về an ninh mạng. Chứng cứ thu được theo cách này có thể bị toà không chấp nhận và người làm có thể bị xử lý.
Ghi âm cuộc nói chuyện mình tham gia khác với nghe lén. Ghi lại cuộc nói chuyện mà chính bạn là một bên thường được nhìn nhận khác so với cài thiết bị nghe lén người khác. Dù vậy, toà vẫn đánh giá tính hợp pháp và giá trị của từng bản ghi trong bối cảnh cụ thể.
Không đưa chứng cứ đời tư lên mạng. Đăng tin nhắn, ảnh riêng tư lên mạng xã hội để "bêu" người kia có thể bị xử lý về xâm phạm đời tư, danh dự, và làm bất lợi cho bạn khi toà xem xét ai phù hợp nuôi con.
Cẩn trọng với thông tin của con. Hạn chế đưa ảnh, ghi âm có mặt con vào hồ sơ trừ khi thật cần, và không để con biết hay tham gia vào việc thu thập chứng cứ chống lại cha hoặc mẹ.
Chọn lọc chứng cứ: ít mà trúng
Nhiều người mang tới toà hàng nghìn tin nhắn, hàng chục giờ ghi âm. Hồ sơ quá tải làm điểm quan trọng bị chìm. Vài nguyên tắc chọn lọc:
- Ưu tiên chứng cứ trực tiếp về điều cần chứng minh: tin nhắn đe doạ cụ thể hơn hàng trăm tin nhắn cãi vã chung chung.
- Sắp xếp theo thời gian, đánh số từng tài liệu, kèm một bảng kê một dòng mô tả cho mỗi tài liệu.
- Với ghi âm dài, chép lời đoạn liên quan và ghi rõ phút bắt đầu, phút kết thúc trong tệp gốc.
- Giữ đủ ngữ cảnh: chụp cả tin nhắn trước và sau đoạn quan trọng, để không bị cho là cắt câu.
- Kết hợp chứng cứ điện tử với chứng cứ khác: lời người làm chứng, giấy khám thương, xác nhận của tổ dân phố, biên bản của công an nếu có.
- Giữ bản gốc ở nơi an toàn, chỉ mang bản sao khi đi làm việc, trừ khi toà yêu cầu xuất trình bản gốc.
Khi chứng cứ liên quan tới bạo lực gia đình
Nếu bạn đang ở trong hoàn cảnh bạo lực, an toàn là việc đầu tiên. Đừng đối đầu với người kia để lấy thêm chứng cứ. Khi có thương tích, đến cơ sở y tế khám và xin giấy tờ ghi nhận; báo công an xã, phường để có biên bản sự việc. Những giấy tờ này có giá trị chứng minh cao hơn nhiều so với ảnh tự chụp, và đồng thời giúp cơ quan chức năng có căn cứ can thiệp.
Lưu chứng cứ ở nơi người kia không truy cập được: một tài khoản lưu trữ riêng, điện thoại của người thân tin cậy, hoặc gửi bản sao cho tổ chức hỗ trợ. Hội phụ nữ, trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước có thể hướng dẫn cách giữ chứng cứ và các biện pháp bảo vệ theo pháp luật về phòng, chống bạo lực gia đình.
Khi trình bày ở toà, bạn có thể đề nghị toà xem xét các biện pháp bảo vệ phù hợp và nói rõ nếu không muốn đối diện người kia. Chứng cứ về bạo lực cũng là căn cứ quan trọng khi toà quyết định giao con cho ai.
Hỏi trước khi nộp nếu chưa chắc
Chứng cứ nộp rồi thì phía kia được quyền tiếp cận. Có những tài liệu nếu nộp có thể làm lộ thông tin bất lợi cho chính bạn hoặc ảnh hưởng tới người thứ ba. Vì vậy, trước khi nộp những tài liệu nhạy cảm, nên cân nhắc kỹ hoặc hỏi người có chuyên môn.
Thời điểm nộp cũng quan trọng: luật tố tụng yêu cầu giao nộp chứng cứ trong thời hạn thẩm phán ấn định trong giai đoạn chuẩn bị xét xử; nộp muộn mà không có lý do chính đáng có thể không được chấp nhận. Khi có nhiều tài liệu mà chưa biết chọn gì, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được rà danh sách chứng cứ trước buổi công khai chứng cứ.
Một mẹo nhỏ khi chuẩn bị: với mỗi tài liệu, tự hỏi ba câu. Tài liệu này chứng minh điều gì trong yêu cầu của mình? Phía kia có thể phản bác nó thế nào? Có tài liệu nào khác củng cố nó không? Tài liệu nào không trả lời được câu đầu tiên thì có lẽ không cần nộp.
Câu hỏi thường gặp
Ảnh chụp màn hình tin nhắn có được toà chấp nhận không?
Có thể, nếu kèm văn bản trình bày xuất xứ và bạn sẵn sàng xuất trình điện thoại gốc để đối chiếu. Nếu phía kia phản đối, toà có thể yêu cầu giám định hoặc chứng cứ khác hỗ trợ. Ảnh màn hình đã cắt xén thường bị nghi ngờ hơn.
Ghi âm lén cuộc cãi nhau với vợ hoặc chồng có dùng được không?
Ghi âm cuộc nói chuyện mà bạn là một bên thường được xem xét khác với nghe lén người khác. Toà sẽ đánh giá tính hợp pháp, độ tin cậy và mức liên quan của bản ghi, nên cần kèm văn bản nêu rõ thời gian, địa điểm, người nói.
Vi bằng là gì và có cần không?
Vi bằng là văn bản do thừa phát lại lập, ghi nhận sự kiện, hành vi có thật mà họ trực tiếp chứng kiến, như nội dung tin nhắn đang hiển thị. Không bắt buộc, nhưng hữu ích với chứng cứ quan trọng dễ bị phía kia phủ nhận.
Có được lấy tin nhắn từ điện thoại của chồng hoặc vợ không?
Tự ý đăng nhập, xem trộm điện thoại hay tài khoản của người khác có thể vi phạm quyền bí mật đời tư và thư tín. Chứng cứ thu được như vậy có thể bị loại và người làm có thể bị xử lý. Nên hỏi người có chuyên môn trước.
Nộp chứng cứ muộn có được không?
Luật tố tụng yêu cầu nộp chứng cứ trong thời hạn thẩm phán ấn định. Nộp muộn mà không có lý do chính đáng có thể không được chấp nhận, trừ một số trường hợp luật cho phép. Nên chuẩn bị và nộp sớm ngay giai đoạn chuẩn bị xét xử.
Phía kia có được xem chứng cứ mình nộp không?
Có. Nguyên tắc công khai chứng cứ cho phép các bên tiếp cận, sao chụp chứng cứ của nhau, trừ một số tài liệu luật cho phép không công khai như bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng. Hãy cân nhắc điều này trước khi nộp.